
امپریالیسم چیست؟ و آیا هنوز «بالاترین مرحله سرمایهداری» است؟
نویسنده: مورنینگ استار آنلاین
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
این مقاله به بررسی اثر کلاسیک لنین، «امپریالیسم به عنوان بالاترین مرحله سرمایهداری» (۱۹۱۶)، و سنجش اعتبار نظری آن در اقتصاد سیاسی جهان امروز میپردازد. لنین در این اثر با تحلیل انباشت و تمرکز سرمایه، ادغام سرمایه بانکی و صنعتی در قالب «سرمایه مالی»، غلبه صدور سرمایه بر صدور کالا، و تقسیم جهان میان کارتلهای انحصاری و قدرتهای رباخوار، نشان داد که امپریالیسم یک سیاست اختیاری نیست، بلکه مرحله نهایی و ساختاری سرمایهداری متکامل است. متن پیشرو با مروری بر بستر تاریخی نگارش کتاب، گسست در انترناسیونال دوم و بسط نظریه انقلاب در جوامع پیرامونی، پدیدارهای امپریالیستی را در سرمایهداری انحصاری بینالمللیِ امروز ردیابی میکند.
لنین اثر ماندگار خود، امپریالیسم به عنوان بالاترین مرحله سرمایهداری، را در سال ۱۹۱۶ و در دوران تبعید در سوئیس، درست در میانه جنگ جهانی اول به رشته تحریر درآورد. این کتاب همچنان یکی از نافذترین تحلیلهای مارکسیستی از سرمایهداری بینالمللی به شمار میرود و فهم ما را از جهانیسازی، اقتصاد سیاسی بینالملل، نظریه وابستگی، و نبرد میان «هسته امپریالیستی» و «پیرامون» سرمایهداری جهانی شکل میدهد.
لنین در پیشگفتار نخستین چاپ کتاب در سال ۱۹۱۷ (که در آوریل، پیش از انقلاب اکتبر منتشر شد) تصریح میکند که این جزوه—که در اصل امپریالیسم به عنوان جدیدترین مرحله سرمایهداری نام داشت—«با لحاظ کردن سانسور تزاری نوشته شده است».
از همین رو، او:
«نه تنها مجبور بودم خود را شاقولوار به تحلیلی تئوریک و منحصراً اقتصادی از فاکتها محدود کنم، بلکه ناگزیر بودم آن چند ملاحظه ضروری درباره سیاست را نیز با احتیاط مفرط، از طریق اشاره و به زبانی سمبلیک و تمثیلی صورتبندی کنم.»
با وجود این، متن لنین توسط ناشران به میزان زیادی مخدوش شد؛ تا جایی که مجادلات نظری او علیه افراد حذف گردید و ترمینولوژی انقلابی اثر رقیق شد.
در پیشگفتار چاپ بعدی که در سال ۱۹۲۱ همراه با بازگرداندن متن اصلی منتشر شد، لنین اعلام کرد که فرصت بازبینی کل اثر را نداشته است؛ اثری که در اصل برای ارائه «تصویری ترکیبی از سیستم سرمایهداری جهانی و روابط بینالمللی آن در آستانه نخستین جنگ امپریالیستی جهان» تدوین شده بود.
اما این جزوه بسیار فراتر از یک تحلیل تئوریکِ صرف از سرمایهداری است.
امپریالیسم اهداف چندگانهای را دنبال میکرد. نخست، ارائه تحلیلی از یک مرحله تاریخی جدید در اقتصاد سیاسی سرمایهداری بود؛ تحلیلی که نشان میداد چرا سرمایهداری سرسختتر و مقاومتر از پیشبینی مارکس ظاهر شده است، اما در عین حال اثبات میکرد که تغییرات درونی دیگر قادر به حل تناقضات ذاتی آن نیستند.
بدین ترتیب، انقلاب سوسیالیستی نه تنها از نظر تاریخی ممکن، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر یافته بود.
نکته حائز اهمیت دیگر این است که لنین ارزیابی میکند انقلاب ممکن است از کشورهای نسبتاً «عقبمانده» (نظیر روسیه) آغاز شود، نه صرفاً از پیشرفتهترین دول صنعتی. این امر بسط و تکامل مهمی بر بصیرتهایی بود که مارکس و انگلس در سالهای پایانی عمر خود تدوین میکردند.
جنگ جهانی بحرانی عمیق در جنبش بینالمللی سوسیالیستی پدید آورد.
پیش از سال ۱۹۱۴، اکثر احزاب سوسیالیست وابسته به انترناسیونال دوم متعهد شده بودند که با جنگ مخالفت کنند. با این حال، با آغاز نبرد، بسیاری از این احزاب سوسیالیست از تلاشهای جنگی دولتهای بورژواییِ متبوع خود حمایت کردند و همبستگی انترناسیونالیستی طبقه کارگر را به مسلخ بردند.
کتاب امپریالیسم تأکید میورزد که این جنگ، منازعهای تماماً امپریالیستی بود؛ نبردی میان قدرتهای سرمایهداری بر سر مستعمرات، بازارها، مواد خام و فرصتهای سرمایهگذاری.
این اثر همچنین بر پایه اقتصاد سیاسی مارکس و انگلس و آثار پیشین خود لنین، از جمله تکامل سرمایهداری در روسیه (۱۸۹۹)، بنا شده است. اثر حاضر بصیرتهای سایر مارکسیستها را نیز در بر میگیرد؛ از جمله رودولف هیلفردینگ که در کتاب سرمایه مالی (۱۹۱۰) به تحلیل ادغام بانکها و صنایع پرداخته بود.
لنین همچنین از مشاهدات تجربی جان ای. هابسن (که مارکسیست نبود) بهره فراوان برد. هابسن در کتاب امپریالیسم (۱۹۰۲) آرگومان خود را بر این پایه استوار کرده بود که الیتهای ثروتمند به دلیل کممصرفی داخلی و مازاد سرمایه، توسعهطلبی امپریالیستی را پیش میبرند.
با این حال، لنین نتایج گرفتهشده توسط هیلفردینگ و هابسن مبنی بر امکان اصلاح امپریالیسم را رد میکند و تأکید میورزد که مرحله جدید و انحصاری سرمایهداری—که تحت سیطره سرمایه مالی قرار دارد و بر استخراج ثروت از مستعمرات متمرکز است—ذاتاً و از نظر ساختاری با سرمایهداری متکامل گره خورده است.
متن او همپوشانیهای مهمی دارد (اگرچه نامی از او نمیبرد) با روزا لوکزامبورگ که در کتاب انباشت سرمایه (۱۹۱۳) استدلال کرده بود سرمایهداری برای انباشت و نفوذ در بازارهای بیرونی همواره به مناطق غیرسرمایهداری نیاز دارد، و نیز با اثر نیکلای بوخارین تحت عنوان امپریالیسم و اقتصاد جهانی (نگاشتهشده در ۱۹۱۵) که لنین بر آن مقدمه نوشت.
از نظر لنین، امپریالیسم با مجموعهای از ویژگیهای کلیدی مشخص میشود که همگی با یکدیگر پیوند ارگانیک دارند.
نخست، رقابت به تمرکز تولید میانجامد. بنگاههای موفق، رقبای ضعیفتر را بلعیده و متصاعد میشوند؛ امری که به ظهور تعداد محدودی از ابرشرکتها همراه با تراستها، کارتلها و سندیکاها میانجامد.
تولید در سراسر شاخصترین صنایع نظیر نفت، فولاد، راهآهن و کشتیرانی به صورت فزایندهای تحت انحصار انحصارگران (مونوپولیها) یا اولیگارشیهای صنعتی قرار میگیرد.
این روند با ادغام سرمایه بانکی و سرمایه صنعتی تسهیل شده و به آن سرعت میبخشد.
مالکیت در هم تنیده میشود. تصمیمات سرمایهگذاری به نحوی فزاینده خطمشیهای ملی را تعیین میکنند. «سرمایه مالی» قدرت اقتصادی را در دستان الیتهای مالی متمرکز میسازد؛ الیتهایی که نفوذ سیاسی عظیمی به دست میآورند.
به تدریج، صدور سرمایه—«سرمایهگذاری خارجی»—اهمیتی حیاتیتر از تولید داخلی و صدور کالا پیدا میکند.
سرمایه در پی نرخ سود بالاتر به سوی مناطق کمتر توسعهیافته گسیل میشود؛ مناطقی که نیروی کار ارزانتر، زمین و مواد خام مقرونبهصرفهتری را ارائه میدهند. مستعمرات از نظر اقتصادی به کانونهای حیاتی برای سودآوری و انباشت سرمایه بدل میشوند.
ابرشرکتهای غولپیکر به همراه دولتهای متبوع خود،
«جهان را […] میان مشتی دول رباخوار و اکثریت عظیم دولتهای مقروض تقسیم میکنند.»
در نتیجه امپریالیسم، دولتهای ستمگر بخشهای وسیعی از جهان را از نظر اقتصادی و نظامی تحت انقیاد درآورده و ملل تحت ستم را پدید میآورند.
با این حال، این فرآیند ناموزون است. جابهجایی قدرت اقتصادی به منازعات بینالمللی میانجامد.
جنگ به جزئی جداییناپذیر از سرمایهداری امپریالیستی بدل میشود؛ پیامدی ساختاری از رقابت سرمایهدارانه بر سر قلمرو و فرصتهای سرمایهگذاری که با ناسیونالیسم کاذب و تزریقی تغذیه میشود.
ملل امپریالیستی (که لنین از آنها با عنوان «قدرتهای بزرگ» یاد میکند و امروز بیشتر به عنوان «هسته امپریالیستی» شناخته میشوند) به دولتهای «انگلوار» و «سرمایهداری گندیده و انگلصفت» بدل میگردند.
لنین میافزاید: «این ناموزونی، بهویژه خود را در انحطاط و گندیدگی کشورهایی نشان میدهد که از حیث سرمایه غنیترین هستند (مانند بریتانیا).»
ترکیب طبقاتی خودِ طبقه کارگر نیز دستخوش تغییر میشود.
ظهور یک «آریستکراسی کارگری» (اشرافیت کارگری) بر پایه «ابرپایههای سود» (سود فوقالعاده) حاصل از توسعهطلبی استعماری، این امکان را فراهم میسازد که «رهبران کارگری و قشر فوقانی اشرافیت کارگری خریده شوند».
این امر توضیح میدهد که چرا انقلابهای سوسیالیستی ابتدا در بریتانیا یا آلمان رخ ندادند؛ امری که مبارزه علیه امپریالیسم را برای انقلابیون به مسئلهای حیاتی و بنیادی بدل ساخت.
در کشورهای تحت ستم، استثمار امپریالیستی امکان شکلگیری اتحادهای طبقاتی حول خواست استقلال ملی را فراهم آورد. اگر این مبارزات توسط طبقه کارگرِ رو به رشد و در پیوند با تودههای دهقان (در جوامعی که غالباً پیشاسرمایهداری بودند) رهبری میشد، نه تنها میتوانست امپریالیسم را تضعیف کند، بلکه با مبارزات طبقاتی در جوامع دارای طبقه کارگر پیشرفتهتر برهمکنش ایجاد میکرد.
در نهایت، لنین امپریالیسم را در چارچوب تاریخی فراگیرتری قرار میدهد. امپریالیسم فرسنگها با یک خطمشی ساختگی یا ارادهگرایانه از سوی دولتهای خاص فاصله دارد و برآمده از ذات و سیر تکاملی خودِ سرمایهداری است.
امپریالیسم نشاندهنده مرحله بالاتر و متأخر سرمایهداری است؛ تناقضات آن نه تنها منازعات میاندولتی، بلکه امکان همبستگی انترناسیونالیستی طبقه کارگر را نیز خلق میکند.
امروز نیز ما تمامی این دینامیکها را در کارکرد خود، هرچند در اَشکال نوین، مشاهده میکنیم. سرمایهداری انحصاری بینالمللی همزمان فوقالعاده مولد و برای سرمایهگذارانش سودآور است، اما به همان میزان ناپایدار، بحرانزا و پر از نابرابری است؛ امری که شرایط مادی را برای انقلاب فراهم میسازد.
کتاب امپریالیسم لنین در زمان انتشار خود فوقالعاده تأثیرگذار بود و همچنان یک متن پایهای و یکی از مهمترین تحلیلها برای فهم نظم جهان کنونی باقی مانده است.
