آمریکا خواهان دستیابی سریع به خاک‌های کمیاب برزیل است، اما برزیل نام چین را به میان می‌آورد

آمریکا خواهان دستیابی سریع به خاک‌های کمیاب برزیل است، اما برزیل نام چین را به میان می‌آورد

منبع: وب‌سایت خبری-تحلیلی گوانچا (چین) | ۶ نوامبر ۲۰۲۶

ترجمه: مجله جنوب جهانی

در یک نگاه

پیروزی مجدد لولا دا سیلوا در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، استراتژی دونالد ترامپ برای دسترسی سریع و انحصاری به دومین ذخایر بزرگ خاک‌های کمیاب جهان را با چالش‌های جدی روبه‌رو ساخته است. دولت لولا با تأسیس «شورای صنعتی‌سازی معادن راهبردی و حیاتی» (CIMCE)، قانون جدیدی را پیش می‌برد که بر اساس آن صادرات مواد خام معدنی محدود شده و سرمایه‌گذاران خارجی ملزم به استقرار فناوری‌های فرآوری، پالایش و ارتقای ارزش‌افزوده در داخل خاک برزیل می‌شوند. مقامات برزیلی با تکیه بر الگوی توسعه ۳۰ ساله چین در حوزه معادن حیاتی، تأکید دارند که واشنگتن از بازار برزیل حذف نخواهد شد، اما عصر خام‌فروشی برزیل به پایان رسیده است؛ امری که به معنای کندتر شدن روند بومی‌سازی زنجیره‌های تأمین جایگزین برای آمریکا در رقابت استراتژیک با پکن خواهد بود.

پیروزی مجدد لولا دا سیلوا در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، یکی از طرح‌های راهبردی و کلیدی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را با چالش و ناکامی روبه‌رو کرده است.

در تاریخ ۵ نوامبر به وقت محلی، سه تن از اعضای «شورای صنعتی‌سازی معادن راهبردی و حیاتی برزیل» (CIMCE) که تازه‌تأسیس شده است، پیش از برگزاری نخستین نشست این شورا به خبرگزاری رویترز گفتند که دولت لولا در صدد تصویب مقررات نظارتی جدیدی در حوزه معادن حیاتی است. بر اساس این مقررات، اولویت اصلی به فرآوری، پالایش و صنعتی‌سازی عناصر خاک‌های کمیاب در داخل خاک برزیل اختصاص می‌یابد و از صادرات مستقیم مواد خام جلوگیری خواهد شد. لولا دا سیلوا شخصاً در نخستین جلسه این شورا که در همان روز برگزار شد، حضور یافت.

این امر بدان معناست که برنامه دولت ترامپ برای دستیابی سریع و آسان به منابع خاک‌های کمیاب برزیل، با موانع و تدابیر جدیدی مواجه شده است.

با این حال، دولت لولا قصد ندارد درهای خود را به روی شرکت‌های آمریکایی ببندد، بلکه هدف آن تغییر الگوی سنتی و دیرینهٔ خام‌فروشی است؛ بدین ترتیب که سرمایه‌گذاران خارجی ملزم خواهند بود حضور و مشارکت فعال‌تری در بخش‌های فرآوری، پالایش و زنجیره ساخت عناصر کمیاب در داخل برزیل داشته باشند.

نکته تأمل‌برانگیز این است که مقامات برزیلی هنگام تشریح این راهبرد کلیدی، به‌طور ویژه به الگوی کشور چین اشاره کردند.

مارکو راژه (Marco Lage)، یکی از اعضای شورای صنعتی‌سازی معادن راهبردی و حیاتی برزیل، در این‌باره اظهار داشت: «مهم‌ترین اولویت ما تولید محصولات بیشتر در داخل برزیل، اجرای فرآیندهای فرآوری و ساخت، ارتقای ارزش‌افزوده و همچنین سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه‌های دانش، پژوهش و توسعه است. این دقیقاً همان مسیری است که چین در ۳۰ سال گذشته طی کرده است.»

عناصر کمیاب مدنظر ترامپ؛ هدفی نه‌چندان آسان

برزیل دارای دومین ذخایر بزرگ عناصر خاک‌های کمیاب در جهان است و از این رو، یک شریک بالقوه و راهبردی برای ایالات متحده به‌شمار می‌رود که تلاش می‌کند وابستگی شدید خود به زنجیره تأمین چین را کاهش دهد.

بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS) در سال ۲۰۲۶، ذخایر عناصر کمیاب چین حدود ۴۴ میلیون تن و برزیل حدود ۲۱ میلیون تن برآورد شده که به ترتیب رتبه‌های اول و دوم جهان را در اختیار دارند. این در حالی است که ذخایر ایالات متحده تنها حدود ۱.۹ میلیون تن تخمین زده می‌شود.

اما برخورداری از ذخایر غنی معدنی لزوماً به معنای داشتن توانمندی استخراج و فرآوری متناسب نیست. در حال حاضر، برزیل تنها یک معدن فعال عناصر کمیاب با بهره‌برداری تجاری دارد و ساختار زنجیره ارزش این صنعت در این کشور هنوز در مراحل اولیه خود قرار دارد.

دولت ایالات متحده همواره به دنبال کسب حق دسترسی ترجیحی و اولویت‌دار به منابع کمیاب برزیل بوده است. یک مقام وزارت امور خارجه آمریکا که از رایزنی‌های میان واشنگتن و برازیلیا مطلع است، پیش از این به رویترز فاش کرده بود که دولت ترامپ در تلاش بوده تا در این حوزه امتیازات ویژه‌ای را به‌دست آورد.

در ماه مه امسال، پس از دیدار با ترامپ، فلاویو بولسونارو (Flávio Bolsonaro)، فرزند ارشد ژایر بولسونارو رئیس‌جمهور سابق برزیل، متعهد شده بود که یک «شراکت راهبردی بلندمدت» میان آمریکا و برزیل بر محور منابع معدنی برزیل شکل گیرد.

از نگاه مقامات واشنگتن، پیروزی احتمالی فلاویو در انتخابات ریاست‌جمهوری ماه اکتبر می‌توانست مسیر دسترسی سریع‌تر آمریکا به منابع کمیاب برزیل را هموار کند و در رقابت با چین بر سر معادن حیاتی، مزیت رقابتی مهمی برای ایالات متحده به ارمغان آورد.

با این حال، نتایج انتخابات برخلاف خواسته و محاسبات ترامپ رقم خورد.

در تاریخ ۲۵ اکتبر، لولا دا سیلوا در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری با کسب ۵۱.۷۹ درصد از آرا بر فلاویو بولسونارو (با ۴۸.۲۱ درصد آرا) پیروز شد و برای چهارمین بار سکان هدایت کشور را به‌دست گرفت.

تحلیلگران بر این باورند که پیروزی لولا ضربه سنگینی به امیدهای آمریکا برای ورود سریع و بی‌دردسر به بازار عناصر کمیاب برزیل وارد کرده است. پیش از این، کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند که در صورت پیروزی فلاویو، احتمال داشت وی نهادهای نظارتی نوپای لولا در حوزه معادن حیاتی را منحل کند تا فشار سیاست‌های تکلیفی برای توسعه صنایع پایین‌دستی بر شرکت‌های خارجی کاهش یابد.

روابط نزدیک ترامپ با خاندان بولسونارو نیز ابعاد و رنگ‌وبوی سیاسی پررنگی به این رقابت معدنی بخشیده است.

پیش از این، دولت ترامپ تلاش کرده بود با ابزار تعرفه‌ها و تحریم‌ها بر برزیل فشار وارد کند تا تعقیب قضایی ژایر بولسونارو متوقف شود، اما این اقدامات نتوانست به اهداف مدنظر واشنگتن دست یابد.

اکنون با تداوم ریاست‌جمهوری لولا، سکان تصمیم‌گیری و تعیین سیاست‌های عناصر کمیاب برزیل همچنان در اختیار دولت فعلی باقی مانده است.

پایان عصر خام‌فروشی؛ الگوبرداری برزیل از تجربه چین

در واقع، برنامه‌ریزی و نقشه‌راه دولت لولا برای سامان‌دهی معادن حیاتی از مدت‌ها پیش آغاز شده است.

در تاریخ ۱۶ سپتامبر امسال، لولا با امضای قانون شماره ۱۵۵۰۶، قانون «سیاست ملی معادن حیاتی و راهبردی برزیل» را به‌طور رسمی ابلاغ و «شورای صنعتی‌سازی معادن راهبردی و حیاتی» (CIMCE) را برای هماهنگی سرمایه‌گذاری‌ها، توسعه صنعتی و تدوین سیاست‌های مرتبط در این حوزه تأسیس کرد.

اسناد رسمی منتشرشده از سوی دولت برزیل نشان می‌دهد که قانون جدید با هدف پیشبرد اکتشاف، استخراج، فرآوری و فرآوری پیشرفتهٔ منابع معدنی، تشویق شرکت‌ها به ارتقای ارزش‌افزوده، و تبدیل مزیت‌های معدنی به اهرم‌های رشد اقتصادی از طریق سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و نوآوری‌های بومی تصویب شده است.

طبق اطلاعات دریافتی رویترز از سه عضو این شورا، اگرچه سرمایه‌گذاری‌های آمریکا در آینده همچنان مورد استقبال قرار خواهد گرفت، اما اولویت مطلق دولت، فرآوری عناصر کمیاب در داخل مرزهای برزیل خواهد بود، نه صادرات مستقیم مواد خام.

مقررات جدید همچنین شامل مشوق‌های سرمایه‌گذاری، تعیین پروژه‌های دارای اولویت ملی، و نظارت دقیق بر تغییر مالکیت شرکت‌های معدنی و توافق‌نامه‌های همکاری بین‌المللی خواهد بود.

اراسی لافوئنته (Eracy Lafuente)، یکی از اعضای شورا و از مقامات ایالت باهیا، تأکید کرد که برزیل خواهان آن است که سرمایه‌گذاران خارجی عملیات فرآوری و پالایش را در داخل کشور مستقر کرده و دانش فنی مرتبط را منتقل کنند.

وی درباره شرکت‌های آمریکایی خاطرنشان کرد که طرف آمریکایی همچنان یک بازیگر کلیدی محسوب می‌شود و از این روند کنار گذاشته نخواهد شد.

این موضع نشان می‌دهد که برزیل به دنبال انتخاب ساده‌انگارانه یکی از دو طرف میان چین و آمریکا نیست، بلکه می‌کوشد از سرمایه و فناوری خارجی برای توسعه و بومی‌سازی صنایع خود بهره جوید.

مارکو راژه در این زمینه تصریح کرد که هم چین و هم ایالات متحده می‌توانند در تحقق اهداف توسعه صنعتی برزیل نقش‌آفرینی کنند.

با این وجود، جاه‌طلبی‌های برزیل با چالش‌ها و موانع عینی روبه‌روست.

رامون باروا (Ramon Barua)، مدیرعامل شرکت Aclara Resources که در حال توسعه معدن عناصر کمیاب در ایالت گویاس برزیل است، اشاره کرد که حتی اگر دولت لولا بخواهد ظرفیت جداسازی عناصر کمیاب را بلافاصله ایجاد کند، زیرساخت‌ها و شرایط فعلی هنوز آمادگی لازم را ندارند.

وی گفت: «ما پیش از هر چیز نیازمند دستیابی به دانش فنی و فناوری‌های مرتبط هستیم.»

در این گزارش ذکر شده است که معدن «سرا ورده» (Serra Verde)، تنها معدن فعال تجاری برزیل، در ماه سپتامبر امسال توسط شرکت آمریکایی «یو اس‌ ای رِیر ارث» (USA Rare Earth) خریداری شد. این پروژه که از حمایت دولت آمریکا برخوردار است، همچنان با چالش‌های پیچیده فنی مواجه بوده و انتظار نمی‌رود تا پیش از پایان سال ۲۰۲۷ به ظرفیت کامل تولید خود دست یابد.

از این رو، هدف دولت لولا صرفاً گسترش حجم استخراج معادن نیست، بلکه ساخت یک زنجیره ارزش کامل از معادن بالادستی تا صنایع فرآوری و ساخت پایین‌دستی است.

طبق برنامه‌ریزی‌های کنونی دولت برزیل، شورای مربوطه در تلاش است تا مقررات و آیین‌نامه‌های اجرایی جدید این صنعت را تا اوایل سال ۲۰۲۷ به تصویب برساند.

رقابت بر سر عناصر کمیاب برزیل؛ تقابل راهبردی چین و آمریکا

با تشدید تلاش‌های واشنگتن برای کاهش وابستگی به زنجیره تأمین عناصر کمیاب چین، ذخایر غنی و بالقوه برزیل بیش از پیش کانون توجه جهانی قرار گرفته است.

اما وضعیت برزیل به‌روشنی نشان می‌دهد که میان «میزان ذخایر معدنی» و «قدرت واقعی رقابت‌پذیری صنعتی» شکاف عمیقی وجود دارد.

آمار سازمان زمین‌شناسی آمریکا نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵، استخراج سالانه معادن کمیاب چین حدود ۲۷۰ هزار تن بوده، در حالی که این رقم برای برزیل تنها حدود ۲۰۰۰ تن ثبت شده است. اگرچه برزیل دومین دارنده ذخایر بزرگ دنیاست، اما فاصله صنعتی آن با چین بسیار چشمگیر است.

توانمندی‌های عظیم چین در استخراج، جداسازی، پالایش و صنایع کاربردی پایین‌دستی عناصر کمیاب، دقیقاً همان مزیت‌هایی است که برزیل می‌کوشد گام‌به‌گام برای خود ایجاد کند.

در چنین شرایطی، اولویت دادن به توسعه فرآوری و ساخت داخلی توسط دولت لولا، نه تنها تعیین‌کننده میزان منافع اقتصادی برزیل از منابع خود است، بلکه سرعتی را که آمریکا می‌تواند زنجیره‌های تأمین جایگزین ایجاد کند نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.

برای واشنگتن که شدیداً به دنبال تأمین منابع معدنی حیاتی است، پیروزی مجدد لولا به معنای بسته شدن درهای بازار برزیل به روی شرکت‌های آمریکایی نیست؛ اما مسیر دستیابی سریع و گسترده به این منابع قطعاً پیچیده‌تر و مشروط‌تر شده است.

و اما برای برزیل، مسئله کلیدی شاید این نباشد که عناصر کمیاب در نهایت به چه کسی فروخته می‌شوند؛ بلکه پرسش اصلی این است که آیا این کشور دارنده ذخایر عظیم جهانی می‌تواند از این فرصت برای پی‌ریزی زنجیره ارزش و صنایع با ارزش‌افزوده بالا بهره جوید، یا اینکه همچنان در حد یک تأمین‌کننده صرفِ مواد خام برای نظام صنعتی جهان باقی خواهد ماند.