
موضوعیت ماندگار گرامشی، صد سال پس از دستگیریاش
نویسنده: جانمارکو کیللی
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
صد سال پس از دستگیری آنتونیو گرامشی در هشتم نوامبر ۱۹۲۶، میراث فکری او در سراسر جهان مطالعه میشود؛ با این حال، تفسیرهای گمراهکنندهای رواج یافته که میکوشند تعهد سیاسی او را بهعنوان یک مبارز و رهبر کمونیست پنهان کنند و از او متفکری خنثی، دموکراتی معمولی یا نمادی عامهپسند بسازند. نویسنده تأکید میکند که گرامشی پیش از هر چیز یک مارکسیست-لنینیست و انقلابی بود که زندگی خود را وقف سرنگونی سرمایهداری و بنا نهادن حزبی از نوع لنینیستی و ریشهدار در محیطهای کار کرد.
در مواجهه با جنگ، بیکاری، اشتغال ناپایدار و وخامت عمومی شرایط زندگی کنونی که در آن مبارزات پراکنده بدون نیروی پیونددهنده به سقف احزاب بورژوایی برخورد میکنند، بازپسگیری مفاهیم «جنگ موضعی» و «هژمونی» در چارچوب یک راهبرد انقلابی و طبقاتی — و نه برای توجیه رویکردهای رفرمیستی یا انتخاباتگرایانه — ضرورتی حیاتی است. افزون بر این، گرامشی پشت میلههای زندان نیز با پایداری و پایبندی به باورهایش نشان داد که حتی در نامساعدترین شرایط، نباید تسلیم ناامیدی شد و باید دوباره از نو دست به کار شد.
شامگاه هشتم نوامبر ۱۹۲۶، پلیس وارد اتاق اجارهای گرامشی در رم شد و او را با خود برد. او دبیرکل حزب کمونیست ایتالیا (PCd’I) و نماینده پارلمان بود که دو سال پیشتر به این سمت انتخاب شده بود، اما مصونیت پارلمانی دیگر هیچ ارزشی نداشت.
سوءقصد نافرجام به جان موسولینی در ۳۱ اکتبر در بولونیا، بهانه لازم را برای تسویهحساب با مخالفان به دست رژیم داده بود. ظرف سه هفته، تبعید داخلی، اخراج نمایندگان ضدفاشیست از پارلمان و تشکیل دادگاه ویژه به اجرا درآمد. سخنانی که ایسگرو، دادستان فاشیست، در جریان محاکمه گرامشی و تمامی رهبری حزب کمونیست ایتالیا (PCd’I) بر زبان آورد، به سبب بدنامیشان در تاریخ ماندگار شدند: باید «دستکم به مدت بیست سال از کار کردن این مغز جلوگیری کرد».
با این حال، نه تبعید داخلی و نه حبس بعدی در زندان توری، با وجود مشکلات جدی سلامتی او، نتوانست مانع از اندیشیدن و تأمل گرامشی درباره جهان پیرامونش شود. یادداشتهایی که او در دوران زندان نوشت و بعدها با عنوان «دفترهای زندان» منتشر شد، تبلور تلاش فکری شگرفی در حوزههای راهبرد سیاسی، فلسفه، تاریخ، فرهنگ و ادبیات بود. این میراث باعث شد او در دهههای بعد به یکی از پرمطالعهترین متفکران جهان تبدیل شود. اگر بخواهیم به حکایتی بهویژه جالب اشاره کنیم، هنگامی که سوکراتس¹، هافبک برزیلی، در دهه ۱۹۸۰ برای بازی در تیم فیورنتینا وارد ایتالیا شد، گرامشی را ایتالیاییای معرفی کرد که بیش از هر کس دیگری تحسینش میکند و قصد دارد آثارش را عمیقتر مطالعه کند.
با وجود این، ارجگذاری گستردهای که اندیشه گرامشی یافته است، بارها با تفسیرهای گمراهکنندهای همراه شده که شباهت اندکی به واقعیت دارند. برخی دقیقاً به این منظور بر دستاوردهای فکری او تأکید کردهاند که واقعیت تعهد سیاسیاش را بهعنوان یک مبارز و رهبر کمونیست پنهان کنند. برخی دیگر کوشیدهاند اندیشههای او را بیرون از چارچوب مارکسیسم تفسیر کنند و از او «متفکری خنثی» یا دموکراتی معمولی بسازند. گروهی دیگر نیز در پی آن بودهاند که او را به نمادی در فرهنگ عامه با چهرهای ضدفاشیست تقلیل دهند. به باور من، این تحریفها جفایی عمیق در حق میراث او روا میدارند.
گرامشی پیش از هر چیز مبارزی کمونیست و مارکسیست-لنینیست بود. از تجربهاش در «لوردینه نووو» و شوراهای کارخانهای گرفته تا انشعاب در لیورنو و بنیانگذاری حزب کمونیست ایتالیا (PCd’I)، فعالیت سیاسی او فعالیت یک انقلابی بود که تلاشها و زندگی خود را وقف سرنگونی سرمایهداری کرد. و مردی که در هشتم نوامبر ۱۹۲۶ دستگیر شد، دقیقاً همین رهبر کمونیست، همین انقلابی و دبیرکل حزب کمونیست ایتالیا (PCd’I) بود؛ آن هم در زمانی که کمونیستها، با وجود دشواریهایی که با آن روبهرو بودند، تهدید اصلی علیه رژیم فاشیستی به شمار میرفتند.
گرامشی از مبارزه علیه گرایشهای رفرمیستی و ماکسیمالیستی که حزب سوسیالیست ایتالیا (PSI) را فلج کرده بود، تا انشعاب لیورنو و بنیانگذاری حزب کمونیست ایتالیا (PCd’I)، تلاشهای سترگی کرد تا طبقه کارگر را نه صرفاً به یک حزب، بلکه به حزبی از نوع لنینیستی مجهز کند. این تلاشها در کنگره لیون به اوج خود رسید؛ کنگرهای که بر خصلت کارگری و سازمانیابی لنینیستی حزب صحه گذاشت و بر اهمیت سازماندهی در محیطهای کار تأکید کرد. این موضوعی کماهمیت نبود، زیرا مسائل تشکیلاتی، مسائلی سیاسی هستند.
اگر ایتالیا امروز حزب کمونیست نیرومندی داشت که قادر بود کارگران را در همان جایی که تولید میکنند سازمان دهد، چوب لای چرخ ماشین جنگ بگذارد و ورق را علیه اشتغال ناپایدار و افزایش هزینههای زندگی برگرداند، اوضاع چقدر متفاوت میبود؟
این پرسش، موضوعیت معاصر تلاشهای گرامشی را بهروشنی تمام آشکار میسازد. ما باید دقیقاً در همین مسیر کار کنیم. همانگونه که هر روز میبینیم، از اعتصابها گرفته تا بسیجهای ضدجنگ، مبارزات به هیچ وجه کم نیستند. اما بدون نیرویی که بتواند این مبارزات را به یکدیگر پیوند دهد و آنها را به عرصه سیاست بکشاند، این حرکتها به سقفی برخورد میکنند که احزاب بورژوایی تحمیل کردهاند.
گام برداشتن در این مسیر به معنای پذیرفتن مسئولیتی تاریخی و وظیفهای است که با توجه به پیچیدگی وضعیت کنونی، به هیچ وجه آسان نیست. ضعف جنبش کارگری و کمونیستی، چندپارگی ناشی از انحلال حزب کمونیست ایتالیا (PCI) و سالهای طولانی اپورتونیسم میتواند چالشهای پیش روی ما را عبورناپذیر جلوه دهد.
با این حال، خودِ ماهیت جامعهای که در آن زندگی میکنیم — جامعهای که همچنان بر استثمار انسان به دست انسان بنا شده است — ضرورت سرنگونی سرمایهداری را همچون همیشه مبرم میسازد. در مواجهه با جنگ، بیکاری، اشتغال ناپایدار و وخامت عمومی شرایط زندگی، دیگر نمیتوان نیاز به برانداختن نظام سرمایهداری را که مولد این تضادهاست نادیده گرفت. در این زمینه، گرامشی همراه با خودِ مارکسیسم، ابزارهایی در اختیار ما میگذارد تا دوره کنونی را درک کنیم و خود را برای مبارزه علیه نیروهایی مجهز سازیم که در نهایت ماهیت ناعادلانه و ارتجاعی نظام حاکم بر زندگی ما را رقم میزنند.
این امر به معنای بازپسگیری اهمیت مفهوم «جنگ موضعی» گرامشی بهعنوان بخشی از یک راهبرد انقلابی است که توان رویارویی با جامعه سرمایهداری معاصر را دارد؛ نه آنگونه که گاهی رخ میدهد، بهکارگیری آن برای توجیه رویکردهای رفرمیستی یا انتخاباتگرایانه. به همین ترتیب، مبارزه برای «هژمونی» نیز باید همچون مبارزهای ریشهدار در روابط طبقاتی و سازمانیابی درک شود، نه اینکه به رقابتی صرف برای جلب رضایت عمومی یا تلاشی برای ساختن نفوذی فرهنگی که بهطور مبهم مترقی است تقلیل یابد. اگر بخواهیم از میراث اندیشه گرامشی پاسداری کنیم و آن را امروز بهعنوان ابزاری کارآمد به کار بگیریم، این ملاحظات حیاتیاند.
دقیقاً صد سال پس از دستگیری گرامشی، یادآوری او به معنای سر باز زدن از عقبنشینی در برابر شرایط بیتردید نامساعد امروز است. به معنای سر باز زدن از رها کردن نقش تاریخیمان، تلاش برای گرد هم آوردن پیشروترین عناصر طبقه کارگر، بازسازی تشکیلات در محیطهای کار و پیشروی پیوسته، روز به روز و از رهگذر فعالیت روزمره، برای تحکیم ریشههایمان در درون طبقه است؛ زیرا این پیشرویها همین حالا نیز، در شکل جنینی خود، سنگرهای همان جنگ موضعی را در بر دارند که باید برای بازپسگیری آیندهمان به راه بیندازیم.
در پایان، بر این باورم که تأکید بر این نکته اهمیت دارد که میراث گرامشی تنها به دستاوردهای نظری و تجربه عملی سیاسیاش محدود نمیشود. او همچنین نمونهای بنیادین از عزم و پایداری است. داستان او، داستان مردی است که درباره چگونگی زیستن خود انتخابی آگاهانه کرد؛ مردی که در نامهای پرمهر به مادرش نوشت که آماده رویارویی با هر حکمی است:
«زندگی همین است، بسیار سخت، و گاهی فرزندان ناگزیرند اندوهی بزرگ بر دل مادرانشان بنشانند، اگر بخواهند شرافت و کرامت انسانی خود را حفظ کنند.»²
و اینگونه، پشت میلههای سلول زندان، بیآنکه تسلیم ناامیدی شود، بر باورهایش استوار ماند. او سخنانی نوشت که همچنان به ما که امروز در میان دشواریهای بیشمار همان مبارزه را به پیش میبریم، نیرو میبخشد:
«حتی زمانی که همهچیز از دست رفته است، یا از دست رفته به نظر میرسد، باید با آرامش دوباره دست به کار شویم و از نو آغاز کنیم.»³
یادداشتها:
۱. لونیتا (L’Unità)، ۱۸ ژوئن ۱۹۸۴، ص ۱۳.
۲. آنتونیو گرامشی، نامه به مادرش، ۱۰ مه ۱۹۲۸، نوشتهشده از زندان سنویتوره در میلان، اندکی پیش از انتقال او به رم برای محاکمه در برابر دادگاه ویژه.
۳. آنتونیو گرامشی، نامه به برادرش کارلو، ۱۲ سپتامبر ۱۹۲۷، نوشتهشده از زندان سنویتوره در میلان در انتظار محاکمه.
جانمارکو کیللی دبیرکل «جبهه کمونیست» (ایتالیا) است.
مجله «مانتلی ریویو» الزاماً با تمامی دیدگاههای مطرحشده در مقالاتی که در پایگاه «امآر آنلاین» بازنشر میشوند همنظر نیست. هدف ما به اشتراک گذاشتن طیف متنوعی از دیدگاههای چپ است که به باور ما برای خوانندگان جالب یا سودمند خواهد بود. — هیئت تحریریه
