
دروازهای بهسوی موزاییک جهانی
نویسنده: نورا هوپ
المیادین انگلیسی
ترجمه: مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
نویسنده با الهام از «دروازه ملل» در تختجمشید، ایران را سرزمینی تصویر میکند که طی نزدیک به سه هزاره تهاجم و جنگ، هرگز رسماً مستعمره نشد، بلکه مهاجمان را در فرهنگ خود حل کرد و اکنون نیز هم همچون دروازهای گشوده برای ملتهای مستقل و هم همچون سدی بازدارنده در برابر سلطهگری ایستاده است. از دیدگاه مقاله، رویارویی کنونی میان ایران و «محور بربریت» فراتر از یک نزاع ژئوپلیتیکی و اقتصادی، جنگی تمدنی بر سر اصل حاکمیت ملتها و زیستن بر پایه ارزشهایی فراتر از ثروتاندوزی فردی و برتریجویی است؛ نبردی که پشتوانه آن آگاهی سیاسی ریشهدار مردم ایران از نهضت ۱۸۹۱ و انقلاب مشروطه تا کودتای ۱۹۵۳ و انقلاب ۱۹۷۹ است.
مقاله با تکیه بر اندیشه آیتالله خمینی و اصل ۱۵۴ قانون اساسی درباره صدور معنوی انقلاب و حمایت از مستضعفان، گسترش «محور مقاومت» به یک «موزاییک جهانی» را ضروری میداند؛ ساختاری غیرامپراتوری که در آن ملتهای مستقل هویت متمایز خود را حفظ میکنند و در عین حال در برابر سلطه غرب همبسته میمانند. در پایان، نویسنده تداوم ایستادگی ایران را مرهون حضور شبانه و مستقیم شهروندان در صحنه، حمایت از نیروهای مسلح و دستورالعمل جدید آیتالله سید مجتبی خامنهای و نیز نامنویسی بیش از ۳۱ میلیون غیرنظامی در طرح دفاع مردمی «جانم فدای ایران» میداند که مقاومت را نه یک انتخاب، بلکه وظیفهای معنوی، اخلاقی و انسانی تلقی میکنند.
نزدیک به سه هزاره گذشته است؛ تهاجمها، جنگها و غارتهای بسیاری این سرزمین بزرگ را ویران کردهاند… و با این حال، این دروازه همچنان پابرجاست؛ اکنون استوارتر از هر زمان دیگر.
از این دروازه کسانی دفاع خواهند کرد که درمییابند حاکمیت، بخششی از بالا نیست، بلکه پیمانی است: پیمانِ سرِ فرودآمده بر آستانه…
دروازه پایدار ملل
«دروازه ملل» در تختجمشید که خشایارشای یکم در سده پنجم پیش از میلاد بنا کرد، خوشامدگویی به قلمرویی نامدار در مهماننوازی بود؛ آستانهای که هیئتهای نمایندگی از سراسر امپراتوری میتوانستند از آن بگذرند. این بنا دیوار نبود؛ گشایشی بود. درگاههای عظیم آن را «لاماسوها» — گاوهای بالدار اسطورهای با سر انسان ریشدار — پاس میداشتند تا پلیدی را دور کنند و وحدت امپراتوری چندقومی گردآمده در پایتخت را حفظ نمایند.
هرچند ایران بزرگ به دست یونانیان، مغولان و اعراب فتح شد، اما هرگز رسماً مستعمره نشد. در عوض، مهاجمان آن از نظر فرهنگی «ایرانیزه» شدند. دودمانهای آنان ناپایدار بودند، اما آمیزهای که با فرهنگ ایرانی پدید آوردند، امروز نیز در تاروپود ایران تنیده است. این گفته تاریخی مشهوری بود که «ایران همواره فاتحان خود را فتح میکند».
نزدیک به سه هزاره گذشته است؛ تهاجمها، جنگها و غارتهای بسیاری این سرزمین بزرگ را ویران کردهاند… و با این حال، این دروازه همچنان پابرجاست؛ اکنون استوارتر از هر زمان دیگر.
این دروازه هم دعوت است و هم بازدارنده؛ و پایداری مردمی را بازمیتاباند که تن به استعمار نمیدهند، اما در عین حال آمادهاند درِ خود را به روی دیگرانی که خواهان حاکمیت خویشاند بگشایند.
آرامشِ پیش از…
مدتی از آتشبس آوریل که آمریکاییها نقضش کردند، سپس تفاهمنامه ژوئیه که امضا شد اما ترامپ به سخرهاش گرفت، و پس از آن سکون خفقانآورِ مخاصمات فعال گذشته است. اما جنگی که «محور بربریت» علیه ایران به راه انداخته همچنان ادامه دارد و تنها در این لحظه فروکش کرده است.
بقیه جهان که در وضعیت تعلیق و اضطراب گرفتار شده، خود را در اتاق انتظاری در چشمبهراهی رویارویی نهایی میبیند. بخش بزرگی از تجارت جهانی به سرنوشت ایران گره خورده است؛ و افزون بر آن، کل مسیر آینده جهان و ارزشهایش نیز به همین سرنوشت وابسته است.
زیرا این جنگ صرفاً بر سر قدرت، ژئوپلیتیک و اقتصاد نیست؛ بلکه بر سر خودِ ماهیت حاکمیت است: اینکه آیا ملتها حق دارند بر پایه شرایط خویش وجود داشته باشند یا نه.
جمهوری اسلامی ایران، با همه پیچیدگیهایش، خود را در خط مقدم این مبارزه قرار داده است؛ نه از آن رو که نیرویی بینقص و ایثارگر است، بلکه به این دلیل که از مستعمره شدن سر باز زده است، هم از بیرون و هم از درون. ایران فقط برای منابع و مرزهایش نمیجنگد، بلکه برای روح خویش میجنگد.
و از این منظر، این یک جنگ تمدنی است. «روحی» که اینجا نبرد بر سر آن است، روحی است که باور دارد هدفی بس مقدستر فراتر از ثروتاندوزی فردی، سود مادی، قدرت و برتریجویی برایش وجود دارد.
ریشههای یک آگاهی سیاسی
برخلاف دیگر جوامع، اکثریت شهروندان جمهوری اسلامی ایران آگاهی سیاسی و هوشیاری تیزبینانهای نسبت به آنچه در کشورشان و بخش بزرگی از جهان میگذرد دارند.
این آگاهی ریشه عمیقی در تاریخ ایران دارد؛ تاریخی که در سال ۱۸۹۱ با کنش جمعی مردم علیه استبداد سلطنتی و تلاشهای بریتانیا برای چنگ انداختن بر منابع ایران (تنباکو و بعدها نفت) — که به سلطه اقتصادی بیگانه میانجامید — شکل گرفت.
از رهگذر این کنش جمعی، بذری کاشته شد: این ایده که مردم، هنگامی که متحد شوند، میتوانند قدرت را پاسخگو کنند. تا سال ۱۹۷۹، این تاریخ انباشته — خاطره انقلاب مشروطه (۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱)، زخم کودتای ۱۹۵۳ که مصدق را سرنگون کرد، و تجربه حکومت اقتدارگرا و سلطه بیگانه — به نقطه جوش رسید. انقلابی که در پی آمد با مشارکت گسترده مردمی در مقیاسی بیسابقه رقم خورد. میلیونها نفر از همه طبقات به تظاهرات و اجتماعات پیوستند تا سقوط رژیم پهلوی را خواستار شوند.
آنچه پدید آمد، فرهنگ سیاسیای بود که در آن مرز میان «مردم» و «حکومت» نه بر پایه انقیاد منفعلانه، بلکه بر اساس مشارکتی فعال و اغلب ستیزهجویانه تعریف میشد. و این روند، هرچند سدهها در حال شکلگیری بود، با انقلاب تبلور یافت…
انقلابی که خود را صادر میکند
آیتالله روحالله خمینی امیدوار بود که انقلاب به دیگر کشورها صادر شود؛ نه شکل دینی آن، بلکه جوهره جهانشمول و آگاهی آن. این انقلاب در واقع بهمثابه تجلی یک اصل درک میشد: اینکه ستمدیدگان میتوانند ستمگران خود را سرنگون کنند و حاکمیت از آنِ مردم است، نه امپراتوری.
او در عین حال تصریح کرد: «انقلاب کالایی نیست که بتوان آن را به جایی دیگر منتقل کرد یا به کشوری دیگر صادر نمود. اگر انقلابی درست و منطقی باشد و برای ملتها جذابیت داشته باشد، خودبهخود صادر میشود، بیآنکه کسی نیاز به صدور آن داشته باشد.»
صدور انقلاب در خودِ قانون اساسی (اصل ۱۵۴) تعریف شد؛ نه بهعنوان دخالت نظامی یا تحمیل ایدئولوژیک، بلکه به صورت «حمایت از مستضعفان و تقویت نهضتهای آزادیبخش»، همراه با تأکید صریح بر عدم دخالت در امور داخلی دیگر ملتها.
فیدل کاسترو در پیام تبریک خود به خمینی به مناسبت پیروزی انقلاب در آوریل ۱۹۷۹ اعلام کرد که «نه فقط مردم کوبا، بلکه همه انقلابیون جهان این روز را جشن میگیرند». خمینی با سپاسگزاری پاسخ داد و دو انقلاب در یکدیگر جوهره ضدامپریالیستی مشترکی را بازشناختند که از ایدئولوژیهای متفاوتشان فراتر میرفت؛ دو ملتی که از مستعمره شدن سر باز زده بودند، همان امتناع را در یکدیگر دیدند.
جوهره انقلاب در نهایت جهانشمول است، زیرا از شکافهای دینی و فرقهای فراتر میرود. هنگامی که هیئتی کوبایی در سال ۱۹۷۹ به قم آمد، خمینی از «فطرت انسانیت» سخن گفت: «این نهضت، چون نهضتی انسانی و برای انسانیت است، همه انسانهایی که بر فطرت انسانی خود باقی ماندهاند باید از آن حمایت کنند.»
انقلاب با ایستادگی در برابر سلطه غرب و پیام حق تعیین سرنوشت و استقلال، در میان ملتهای آفریقایی نیز در مبارزاتشان علیه ستم استعماری و نواستعماری طنین انداخت. «ائتلاف ساحل» از مقاومت پایدار ایران در برابر فشارهای بینالمللی و مفاهیم خوداتکایی و مشارکتهای راهبردی آن الهام گرفت. علی حسن موینی، رئیسجمهور پیشین تانزانیا، این انقلاب را چنین توصیف کرد که «نیروهای خود را وقف مبارزه برای رهایی آفریقا از استعمار و نیز مبارزه جهانی علیه ستم و استثمار کرده است».
اگر از این دریچه نگریسته شود، آنچه آیتالله خمینی ترسیم کرد صرفاً یک انقلاب ملی نبود، بلکه طرح کلی یک «محور مقاومت جهانی» بود؛ همبستگی ستمدیدگان که در هیچ مرزی متوقف نمیشود. آن طرح هرگز کامل نشد و هنوز در حال ترسیم شدن است.
بهسوی موزاییک جهانیِ ملتهای دارای حاکمیت
محور مقاومت اولیه از دل مفهوم همبستگی ستمدیدگانِ آیتالله خمینی زاده شد: ائتلافی غیررسمی از جنبشها و احزاب ضدامپریالیستی در سراسر غرب آسیا — در لبنان، فلسطین، یمن، عراق و سوریه — که برای مقابله با توسعهطلبی استعماری و جنایات جنگی قدرتهای امپریالیستی صهیونیستی و غربی در منطقه گرد هم آمدند.
با این حال، ستم استعماری و جنایات جنگی به غرب آسیا محدود نمیماند، بلکه سراسر جهان غیرغربی را در بر میگیرد. و اکنون هژمونی مستأصل، سیاره را بهسوی پرتگاه میراند. نمیتوانیم از ایران بخواهیم این جنگ را بهتنهایی به دوش بکشد.
اگر قرار است جوهره انقلاب به اکثریت جهانیِ جویای استقلال، خودکفایی و کرامت برسد، این محور باید جهانی شود؛ اما نباید در این فرآیند به یک امپراتوری تبدیل گردد. امپراتوری میخواهد جهان را یکدست کند، اما یک محور جهانی باید بگذارد جهان متکثر باشد و به متکثر ماندن آن یاری رساند. به بیان دیگر، این محور نباید یک بلوک باشد، بلکه باید یک موزاییک باشد: قطعات متمایزی که در یکدیگر حل نمیشوند، بلکه بر اساس نیازهای خود عمل میکنند و در عین حال در تعهدی مشترک نسبت به مستضعفان سراسر جهان سهیماند.
چنین جهانی به دروازهای نیاز دارد؛ دروازهای که به روی این موزاییک گشوده بماند. دروازهای شاید بهسوی سازمان ملل متحدی نوین و عادلانهتر که بتواند بهراستی صلح و امنیت جهانی را پیش ببرد.
مردمِ ایستاده بر دروازه
چه کسانی بر این دروازه ایستادهاند… و استوار ماندن آن را تضمین میکنند؟
اینان فقط ارتش، فقط نهادهای امنیتی، یا فقط دستگاه دولتی نیستند؛ خودِ شهروندان هستند. به استثنای یک جناح کوچک یوروآتلانتیکگرا — کسانی که همواره بهجای کشور خود چشم به امپراتوری دوختهاند — این ملتی است که از مستعمره شدن، تحقیر شدن و ربوده شدن کرامتش سر باز میزند… و در این راه، مسئولیت خود را برای کنشگری بازمیشناسد.
در کجای دیگر جهان شهروندان شبانه گرد هم میآیند، نه برای دادخواهی از حکومتشان، بلکه برای تأیید آن؟ و در کجای دیگر رهبری خود را «خدمتگزار فروتن» مردم نامیده است؟
حدود ۲۵۰ شب است که ایرانیان به خیابانها آمدهاند تا حمایت خود را از رهبر انقلاب و نیروهای مسلح در برابر تجاوزها علیه کشورشان اعلام کنند. در شبهای اخیر، آنان از دستورالعمل جدید آیتالله سید مجتبی خامنهای ابراز شادمانی کردهاند؛ دستورالعملی که بر اساس آن ایران در دفاع از خود در برابر دشمنانش محدودیت جغرافیایی نخواهد داشت — خواستهای که مردم مدتی طولانی پیگیر آن بودند.
در خیابانهای تهران، مردم به سراغ پروفسور سید محمد مرندی میروند و میپرسند: «چرا سلاح هستهای نداریم؟» «چرا خودمان جنگ را آغاز نمیکنیم؟ چرا باید صبر کنیم تا آنها حمله کنند؟» این پرسشها خطابی نیستند؛ بلکه صدای ملتی هستند که تصمیم گرفتهاند برای پایان دادن به این محنت، هیچ بهایی بیش از اندازه سنگین نیست.
این گردهماییهای شبانه که در آنها خیابان خود را عرصهای مشروع و جاافتاده برای تثبیت خودگردانی نشان میدهد، اکنون به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده و تا دستیابی به پیروزی متوقف نخواهد شد… «آنان حتی اگر ۲۵۰ سال هم طول بکشد، در خیابانها خواهند ماند.»
و این شهروندان صرفاً خواستار حقوق خود و حفاظت از کشورشان نیستند، بلکه فعالانه در دفاع از آن مشارکت میکنند. بیش از ۳۱ میلیون غیرنظامی در طرح سراسری دفاع مردمی «جانم فدای ایران» نامنویسی کردهاند. حتی برخی از ایرانیان خارج از کشور نیز برای پیوستن به این طرح پیشقدم شدهاند و پرسیدهاند چگونه میتوانند از آنجا نامنویسی کنند.
اینان مردمی هستند که ۵۰ سال تهدید شدهاند و مرعوب نگشتهاند.
در چهارم نوامبر، راهپیماییهای گستردهای به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی سراسر ایران را درنوردید. پیامی که جمعیت به جهان مخابره کرد یک جمله بود: «مقاومت یک انتخاب نیست، بلکه وظیفهای معنوی، اخلاقی و انسانی است.»
از این دروازه کسانی دفاع خواهند کرد که درمییابند حاکمیت، بخششی از بالا نیست، بلکه پیمانی است: پیمانِ سرِ فرودآمده بر آستانه…
