اروپاییان در اضطراباند: بدون حضور ما، مذاکرات آمریکا و ایران به سرانجام نمیرسد و توافق شتابزده، بذر بحرانهای آینده را خواهد کاشت
نویسنده: چیچیان / وبسایت گوانچا
ترجمه مجله جنوب جهانی
اروپا همزمان از شعلهور شدن دوباره آتش جنگ میان آمریکا و ایران هراسان است، از عجلهٔ طرفین برای توقف درگیری و باقیماندن کاستیهای ساختاری نگران، و از به حاشیه راندهشدن خود در این معادله بیمناک.
به گزارش رویترز در نوزدهم آوریل، شمار دیگری از دیپلماتهای اروپایی که پیشتر با ایران تعامل داشتهاند، ابراز نگرانی کردهاند که تیم مذاکرهکنندهٔ آمریکا — با تجربهای اندک — در پی دستیابی سریع به یک چارچوب توافق چشمگیر با تهران است؛ اقدامی که بهجای حل ریشهای مسائل، ممکن است آنها را تثبیت و پیچیدهتر کند.
به باور این دیپلماتها، تیم آمریکایی که شتابان در پی کسب یک پیروزی دیپلماتیک برای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، است، ممکن است به توافقی سطحی دربارهٔ برنامهٔ هستهای ایران و تخفیف تحریمها بسنده کند و سپس ماهها یا حتی سالها درگیر مذاکرات فنیِ پیچیدهٔ بعدی شود.
یک دیپلمات ارشد اروپایی در این باره تأکید کرد: «نگرانی ما عدم دستیابی به توافق نیست، بلکه خطرِ بستن یک توافق اولیهٔ ناپایدار است که خود، سرآغاز مسائل بیپایان بعدی خواهد شد.»
کاخ سفید در پاسخ به پرسشهای رویترز، این انتقادات را رد کرد. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رئیسجمهور ترامپ سابقهای قابلاعتماد در انعقاد توافقهای خوب به نفع آمریکا و مردم این کشور دارد و تنها توافقی را میپذیرد که منافع آمریکا را در اولویت قرار دهد.»
«ما اروپاییان، خودمان را به حاشیه راندیم»
دیپلماتهای فرانسوی، بریتانیایی و آلمانی اعتراف کردهاند که در این فرآیند به حاشیه رانده شدهاند. این سه کشور از سال ۲۰۰۳ میلادی با ایران وارد مذاکره شدند و بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵، در کنار آمریکا، به تدوین «برنامهٔ جامع اقدام مشترک» (برجام) همت گماردند؛ توافقی که از شاخصترین دستاوردهای دیپلماتیک باراک اوباما، رئیسجمهور وقت آمریکا، بهشمار میرفت.
اما در سال ۲۰۱۸، ترامپ در نخستین دورهٔ ریاستجمهوری خود از این توافق خارج شد. پس از چهل روز حملات هوایی، نمایندگان آمریکا و ایران اوایل ماه جاری در اسلامآباد پای میز مذاکره نشستند تا بار همان معاملهٔ آشنا — محدودیتهای هستهای در برابر تسهیل اقتصادی — را از سر گیرند.
دیپلماتهای اروپایی هشدار دادهاند که بیاعتمادی عمیق و سبکهای مذاکرهٔ کاملاً متفاوت میان واشنگتن و تهران، خطر دستیابی به یک چارچوب توافق شکننده را افزایش داده که حفظ آن از نظر سیاسی برای هر دو طرف دشوار خواهد بود.
فدریکا موگرینی، دیپلمات اروپایی که بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ هماهنگکنندهٔ مذاکرات بود، یادآور شد: «ما دوازده سال صرف کار فنی فشرده کردیم؛ آیا کسی واقعاً تصور میکند که همهٔ اینها را میتوان در بیستویک ساعت به پایان رساند؟»
مقامهای اروپایی پذیرفتهاند که تا حدی خودشان مقصر حاشیهنشینی خویشاند: اروپا سال گذشته تلاش کرد تا تحریمهای سازمان ملل را بازگرداند و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست گروههای تروریستی قرار دهد. با اینحال، آنها همزمان تیم مذاکرهکنندهٔ آمریکا را به کمتجربگی متهم میکنند.
یک مقام اروپایی در این زمینه تصریح کرد: «تیم کنونی آمریکا از نظر تخصصی بسیار ضعیف عمل میکند؛ در حالی که مذاکرات سال ۲۰۱۵ با مشارکت حدود دویست دیپلمات و کارشناس مالی و هستهای پیش رفت و ما دو دهه است که روی این پرونده کار میکنیم.»
در مقابل، یک مقام کاخ سفید تأکید کرده که مقامهای شورای امنیت ملی، وزارت خارجه و وزارت دفاع آمریکا در مذاکرات حضور داشته و همچنان درگیر این فرآیند هستند.
«چارچوب توافق، فاقد جزئیات خواهد بود»
دیپلماتهای اروپایی معتقدند که شاید بتوان چارچوبی استخوانبندیشده میان آمریکا و ایران دربارهٔ برنامهٔ هستهای و مسائل اقتصادی تدوین کرد، اما هشدار دادهاند که بخش هستهای، کماکان چالشبرانگیزترین بخش باقی مانده است.
یک دیپلمات اروپایی در توضیح این نکته گفت: «آمریکاییها گمان میکنند که توافق روی سه یا چهار محور کلیدی در سندی پنجصفحهای کافی است؛ اما در اسناد هستهای، هر بند میتواند دروازهای به سوی بیش از ده مناقشهٔ جدید بگشاید.»
به گزارشها، کانون توجه مذاکرات، موجودی حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشدهٔ ۶۰ درصدی ایران است که آمریکا ادعا میکند در صورت غنیسازی بیشتر، برای ساخت چندین سلاح هستهای کافی خواهد بود.
راهحل ترجیحی، «رقیقسازی» این مواد تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی و در خاک ایران است؛ گزینهٔ دیگر، طرحی ترکیبی برای انتقال بخشی از مواد به خارج از کشور است. ترکیه و فرانسه بهعنوان مقاصد احتمالی مطرح شدهاند. به گفتهٔ دو دیپلمات، انتقال مواد به خاک آمریکا برای ایران از نظر سیاسی بسیار دشوار، و ارسال آن به روسیه نیز برای واشنگتن جذاب نیست.
حتی در صورت پذیرش این گزینهها، مذاکراتی طولانی دربارهٔ بازیابی موادی که ممکن است زیر بمبارانهای هوایی دفن شده باشند، تأیید کمیتها و تضمین حملونقل ایمن، ضروری خواهد بود.
ایران همچنین پیشنهاد داده که این مواد برای مدتزمان مشخصی در خارج از کشور نگهداری شوند.
یک دیپلمات غربی که پیشتر در مذاکرات هستهای مشارکت داشت، در این باره گفت: «هر آنچه اکنون رخ میدهد، تنها نقطهٔ آغاز است؛ به همین دلیل بود که برجام سال ۲۰۱۵، سندی ۱۶۰ صفحهای بود.»
فراتر از مسئلهٔ موجودی اورانیوم، اختلاف عمیقتر بر سر حق ایران برای هرگونه فعالیت غنیسازی است. ترامپ بهصراحت در پی دستیابی به سطح صفر غنیسازی است، در حالی که ایران بر حق خود برای غنیسازی با اهداف غیرنظامی تأکید دارد و هرگونه قصد ساخت سلاح هستهای را رد میکند.
یکی از راهحلهای ممکن، توقف موقت غنیسازی و سپس ازسرگیری آن در سطحی بسیار پایین و تحت شرایط سختگیرانه است.
اروپاییان تأکید دارند که نقش محوری آژانس بینالمللی انرژی اتمی — از جمله بازرسیهای تهاجمی و دسترسی بدون محدودیت — امری اجتنابناپذیر است.
ژرار آرا، مذاکرهکنندهٔ ارشد فرانسه بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹، در این زمینه هشدار داد: «مذاکره با ایران، فرآیندی ظریف و پیچیده است و هر واژه در آن وزن دارد؛ این کاری نیست که بتوان با عجله انجام داد.»
آیا آمریکا در پی حفظ آبرو است؟
در محور اقتصادی، تمرکز اصلی ایران بر لغو تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده است.
دیپلماتهای اروپایی میگویند که ایران در کوتاهمدت، خواهان دسترسی محدود به منابع مسدودشدهٔ خود در خارج از کشور است، اما تسهیل گستردهتر تحریمها به مراحل بعدی موکول خواهد شد و نیازمند همراهی اروپاست؛ چرا که رهبران ایران، تجارت با اروپا را برای منافع بلندمدت خود حیاتی میدانند.
این مقامها معتقدند که اگر چنین باشد، واشنگتن بار اصل توافق را از اجرای دشوار آن جدا میکند؛ رویکردی که به باور آنها، خطر سوءبرداشت از فرهنگ سیاسی ایران را در پی دارد.
یک دیپلمات ارشد منطقهای اروپایی در نقد این رویکرد گفت: «این مذاکرات، معاملهای املاک نیست که با یک دستدادن به پایان برسد.» وی با اشاره به پیشینهٔ استیو ویتکوف و جرد کوشنر، نمایندگان مذاکرهکنندهٔ آمریکا، افزود: «این گفتوگوها دربارهٔ توالی اقدامات، تخفیف تحریمها و گامهای متقابل هستهای است.»
دیپلماتها همچنین بر این باورند که جنگ اخیر، موضع ایران را سختتر کرده و نشان داده که تهران حتی در حالی که به دنبال تسهیل مالی است، توان تحمل فشار را دارد. ایران که در تلاشهای دیپلماتیک پیشین، هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفته، نخستین خواستهاش دریافت تضمینهای عدم تجاوز است.
علاوه بر اروپا، متحدان خلیجفارس آمریکا نیز از شرایط کنونی ابراز نگرانی کردهاند. کشورهای حوزهٔ خلیجفارس خواهان حل مسئلهٔ موشکهای بالستیک و «فعالیتهای نیابتی» ایران هستند. افزون بر این، اسرائیل در پی آن است که واشنگتن را به اعمال حداکثر محدودیتها علیه ایران وادارد.
در مقابل، ایران بر این باور است که توان موشکی باقیماندهاش، پس از آسیبهای جنگ، بهعنوان بازدارندهای حیاتی باقی مانده است.
دیپلماتهای اروپایی در پاسخ تأکید کردهاند که بدون ارائهٔ تضمینهای امنیتی گستردهتر، درخواست از ایران برای کنار گذاشتن کامل توان موشکی، غیرواقعبینانه است.
یک مقام ارشد دولت ترامپ اعلام کرده که خطقرمزهای واشنگتن شامل پایان غنیسازی اورانیوم، برچیدن تأسیسات اصلی غنیسازی، بازیابی اورانیوم با غنای بالا، و پذیرش چارچوبی گستردهتر برای کاهش تنش با مشارکت متحدان منطقهای است.
دور دوم مذاکرات در راه است
تنگهٔ هرمز بیستوچهار ساعتی پُرتلاطم را پشت سر گذاشت: ایران پس از گشایش موقت مسیر کشتیرانی، باراً اعلام بستن آن را کرد.
همزمان، ترامپ بار دیگر «اولتیماتوم» صادر کرد و هشدار داد که اگر آمریکا و ایران تا ۲۲ آوریل به توافق نرسند، آتش جنگ دوباره شعلهور خواهد شد.
ترامپ نوزدهم آوریل در شبکههای اجتماعی مدعی شد: «ایران دیروز تصمیم گرفت در تنگهٔ هرمز آتش بگشاید که نقض کامل توافق آتشبس ماست!» وی افزود که ایران به یک کشتی فرانسوی و یک کشتی باری بریتانیایی حمله کرده و تهدید کرد: «توافقی که ما پیشنهاد دادهایم، کاملاً منصفانه و منطقی است و امیدوارم آن را بپذیرند؛ در غیر این صورت، آمریکا هر نیروگاه و هر پل ایران را ویران خواهد کرد.»
سپس ترامپ اعلام کرد که نمایندگان مذاکرهکنندهٔ آمریکا روز دوشنبهٔ آینده (۲۰ آوریل) برای برگزاری دور دوم گفتوگوها با ایران، به پاکستان سفر خواهند کرد.
او در پست خود مشخص نکرد که چه مقامهایی در مذاکرات اسلامآباد شرکت خواهند کرد، اما تأکید کرد که به «دلایل امنیتی»، مایک پنس، معاون رئیسجمهور آمریکا، این بار رهبری هیئت را بر عهده نخواهد داشت.
به گزارش خبرگزاری تسنیم، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، شب هجدهم آوریل در سخنرانی تلویزیونی خطاب به ملت ایران تأکید کرد که تهران همزمان با پیگیری فعال دیپلماسی، برای هرگونه رویارویی نظامی نیز آماده است. وی افزود که ایران به طرفهای مقابل اعتمادی ندارد و برای مقابله با هرگونه جنگی آمادگی کامل دارد.
قالیباف همچنین اقدام اخیر آمریکا در اعمال محاصرهٔ دریایی علیه ایران را گامی انحرافی خواند و با قاطعیت اعلام کرد که ایران کنترل کامل تنگهٔ هرمز را در اختیار دارد و «هیچ طرفی بدون اجازهٔ ایران نمیتواند از این آبراه عبور کند».
وی بار دیگر تأکید کرد که ایران خواهان صلحی پایدار است، اما همچنان بیاعتمادی عمیقی نسبت به آمریکا دارد و به دنبال راهحلی تضمینشده و ماندگار است تا از تکرار چرخهٔ جنگ، آتشبس و ازسرگیری درگیری جلوگیری شود.
شایان ذکر است که پس از دامنزدن آمریکا و اسرائیل به جنگ علیه ایران، اروپا بارها با ایران گفتوگو کرده است. هفدهم آوریل، کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی و امنیتی اتحادیهٔ اروپا، در شبکههای اجتماعی نوشت: «طبق حقوق بینالملل، عبور و مرور در آبراههایی مانند تنگهٔ هرمز باید آزاد و بدون مانع باقی بماند.»
اما ایران این موضع را با تمسخر رد کرد. بائگه، سخنگوی وزارت امور خارجهٔ ایران، نوزدهم آوریل با کنایه گفت: «کدام حقوق بینالملل؟ همان که اتحادیهٔ اروپا هنگام پند دادن به دیگران، گرد و خاکش را میتکاند، اما در سکوت چراغ سبز به جنگ تجاوزکارانهٔ آمریکا و اسرائیل نشان میدهد و نسبت به جنایات علیه ایرانیان چشم میپوشد؟!»
وی افزود: «این موعظهها را برای خودتان نگه دارید؛ شکستهای مکرر و دوگانهگوییهای طولانیمدت اروپا، ادعاهایش دربارهٔ حقوق بینالملل را به اوج ریاکاری تبدیل کرده است.»
باغایی تأکید کرد که در حقوق بینالملل هیچ قاعدهای ایران را از اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از استفادهٔ تنگهٔ هرمز بهعنوان مسیری برای تهاجم نظامی علیه ایران منع نمیکند. وی در پایان خاطرنشان ساخت: «ادعای عبور و مرور بدون قید و شرط از تنگه، از همان لحظهای که تهاجم آمریکا و اسرائیل، داراییهای نظامی آمریکا را به حیاط خلوت این آبراه آورد، فروپاشید.»