تبِ اورانیوم: ذخایر ایران کجاست و چه کسی میتواند به آن دست یابد؟
آرتی
ترجمه مجله جنوب جهانی
سرنوشت برنامهٔ هستهای ایران و موجودی اورانیوم با غنای بالای این کشور، همچنان مهمترین مانع در مسیر مذاکره با ایالات متحده باقی مانده است.
واشنگتن و تهران بر سر برنامهٔ هستهای ایران و انبار اورانیوم با غنای بالای آن همچنان در بنبست به سر میبرند. ایران تأکید دارد که ادامهٔ برنامهٔ هستهای حق حاکمیت اوست، در حالی که آمریکا بر توقف همیشگی این برنامه و تحویل اورانیوم اصرار میورزد.
آرتی با نزدیک شدن به پایان آتشبس موقت، به بررسی وضعیت ذخایر اورانیوم ایران و همچنین مواضع تهران و واشنگتن در این باره پرداخته است.
ایران چقدر اورانیوم دارد؟
ایران دارای ذخیرهٔ قابل توجهی از مواد شکافتپذیر، از جمله اورانیوم غنیشده تا مرز ۶۰ درصد است. هرچند این ماده هنوز به درجهٔ تسلیحاتی نرسیده، اما بسته به تجهیزات مورد استفاده، به طور بالقوه میتوان ظرف چند روز آن را تا آن سطح غنیسازی کرد. تهران همواره تأکید کرده که برنامهٔ هستهاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد و ادعاها دربارهٔ تلاش برای ساخت سلاح هستهای را رد کرده است.
بر اساس آخرین ارزیابی جامع آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) که در مهِ ۲۰۲۵ منتشر شده، تهران بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا مرز ۶۰ درصد و نزدیک به ۳۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا مرز ۲۰ درصد در اختیار دارد. افزون بر این، گمان میرود این کشور حدود ۵/۵ تن اورانیوم غنیشده تا مرز ۵ درصد و نیز حدود ۲/۲ تن غنیشده تا مرز ۲ درصد را در انبار داشته باشد.
ذخایر ایران دقیقاً کجاست؟
مکان و وضعیت انبار اورانیوم غنیشدهٔ ایران محل بحث است و هیچ ارزیابی مستقل و موثقی از آن در دسترس نیست. آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده که پس از آنکه تهران در ژوئن ۲۰۲۲ و در تلافیِ آنچه قطعنامهای «سیاسی» از سوی این سازمان خواند، دوربینهای نظارت بر برنامهٔ هستهای خود را خاموش کرد، «تداوم آگاهی» خود را از این ذخایر از دست داده است. این سازمان در ارزیابی مهِ ۲۰۲۵ خود پذیرفت که این شکاف اطلاعاتی دیگر قابل پر کردن نیست.
بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، ترامپ حمله به ایران برای «بیرون کشیدن» اورانیوم غنیشده را بررسی میکند
به ادعای آمریکا، «غبار هستهای» ایران، آنگونه که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا توصیف کرده، همچنان در تأسیسات هستهای بمبارانشده توسط آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ مدفون مانده است. آمریکا در آن زمان با بمبهای سنگرشکن و موشکهای تاماهاوک به تأسیسات فردو، نطنز و اصفهان حمله کرد. ترامپ مدعی شد که تأسیسات اصلی غنیسازی «بهکلی و به طور کامل از میان رفتهاند»، اما ارزیابی پنتاگون در ژوئیهٔ ۲۰۲۵ نشان میداد که برنامهٔ هستهای ایران تنها تا دو سال به عقب پرتاب شده است. تهران نیز دربارهٔ میزان خسارت و سرنوشت انبار مواد شکافتپذیر اظهارنظر روشنی نکرده و تنها گفته که تأسیسات آسیب جدی دیدهاند.
گزارش تازهای از روزنامهٔ لوموند حاکی از آن است که ایران ممکن است اندکی پیش از حملات ژوئن ۲۰۲۵، تمام اورانیوم با غنای بالای خود را به تأسیسات زیرزمینی اصفهان منتقل کرده باشد. این ارزیابی بر پایهٔ تصویر ماهوارهایِ ۹ ژوئن ۲۰۲۵ انجام شده که یک کامیون تختبزرگ حامل ۱۸ ظرف آبی را نشان میدهد. کارشناسان معتقدند این ظروف با صندوقهای حمل مواد پرتوزای بالا همخوانی دارد. به گفتهٔ کارشناسان مورد استناد روزنامه، این ظروف میتوانند تا ۵۴۰ کیلوگرم اورانیوم را در خود جای دهند. با این حال، پیت هگزت، رئیس پنتاگون، پس از حملات تأکید کرد که هیچ اطلاعاتی نشان نمیدهد ایران پیش از حملات، اورانیوم با غنای بالای خود را جابهجا کرده باشد.
مواضع قطبی آمریکا و ایران دربارهٔ اورانیوم
مسئلهٔ اورانیوم همچنان یکی از موانع کلیدی بر سر توافق میان آمریکا و ایران باقی مانده است. واشنگتن خواستار تحویل تمام اورانیوم با غنای بالای ایران، برچیدن زیرساختها و کنار گذاشتن کامل برنامهٔ هستهای توسط تهران شده است.
دیپلمات ایرانی: نقض اعتماد از سوی آمریکا به فروپاشی مذاکرات انجامید
در جریان مذاکرات اخیر ایران و آمریکا در اسلامآباد که بدون پیشرفت مشخصی پایان یافت، گزارش شده که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، ممنوعیت ۲۰ سالهٔ پیگیری برنامهٔ هستهای توسط تهران را پیشنهاد کرد. اما ترامپ به طور علنی چنین چشماندازی را رد کرد و گفت دورهٔ توقف پیشنهادی به اندازه کافی طولانی نیست.
تهران بارها هرگونه کنار گذاشتن برنامهٔ هستهای را رد کرده و در عوض پیشنهاد رقیقسازی ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را مطرح ساخته است. در گفتوگوهای اسلامآباد نیز گزارش شده که ایران یک دورهٔ پنج سالهٔ توقف غنیسازی اورانیوم را پیشنهاد داده است.
مقامات ارشد ایران بارها ایدهٔ تحویل ذخایر اورانیوم به آمریکا یا هر طرف ثالث دیگری را رد کرده و تأکید داشتهاند که دستاوردها و داراییهای هستهای کشور، موضوعی مرتبط با غرور ملی و غیرقابل مذاکره است. این موضع را اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در نشست خبری روز دوشنبه تکرار کرد. بقائی گفت که انتقال اورانیوم غنیشده به خارج «هیچگاه به عنوان یک گزینه در مذاکرات برای ما مطرح نبوده است».
پیشنهاد روسیه
مسکو در چندین نوبت پیشنهاد میزبانی از اورانیوم غنیشدهٔ ایران را به عنوان راهکاری سازشی برای کاهش بحران خاورمیانه مطرح کرده است. به گفتهٔ دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، در هفتهٔ گذشته، روسیه این پیشنهاد را «مدتها پیش» مطرح کرده و تهران در آن زمان با آن «موافق بوده است».
مدیرعامل روس اتم: پیشنهاد روسیه برای نگهداری اورانیوم ایران همچنان روی میز است
پسکوف این طرح را «راهحلی بسیار خوب» توصیف کرد، اما گفت که واشنگتن قاطعانه آن را رد کرده است.
مقامات روسیه اعلام کردهاند که این پیشنهاد همچنان روی میز است. الکسی لیخاچف، مدیرعامل شرکت دولتی هستهای روس اتم، آخر هفته گذشته گفت که این شرکت آماده کمک به خارج کردن ذخایر اورانیوم غنیشدهٔ ایران است.
لیخاچف به روزنامهٔ داخلی «استرانا روس اتم» گفت: «تنها روسیه تجربهٔ مثبت همکاری با ایران را دارد. در سال ۲۰۱۵، به درخواست ایران، پیش از این اورانیوم غنیشده را خارج کردهایم… ما امروز نیز آماده کمک در این زمینه هستیم.»
ایران حدود ۱۱ تن اورانیوم با غنای پایین را تحت برنامهٔ جامع اقدام مشترک (برجام) که با نام «توافق هستهای ایران» شناخته میشود و یک طرح چندجانبه در سال ۲۰۱۵ برای محدودسازی برنامهٔ هستهای ایران در ازای رفع تحریمها بود، به روسیه صادر کرد. این طرح در اوایل دورهٔ نخست ریاستجمهوری ترامپ از هم پاشید، آنگاه که رئیسجمهور آمریکا ایران را به نقض «روح» توافق متهم کرد و یکجانبه از آن خارج شد.