گفتوگو از: جانگ ویوی و جانگ لیای
منتشر شدن در گوانچانت چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
《این همان چین است》 شمارۀ ۳۲۸: نور از خاور میدمد – صنعت پیشتاز فتوولتاییک چین در جهان
جانگ ویوی: عضو شورای اندیشکدهی عالی ملی، رئیس آکادمی مطالعات چین در دانشگاه فودان
جانگ لیای: معاون مدیر گروه شرکت جدید انرژی سهدره چین
در روزهای اخیر، تحولات نظامی در خاورمیانه توجه همگان را به مسئلهی انرژی جلب کرده است. در این میان، انرژی پاک چین – به ویژه صنعت فتوولتاییک – رشد شگرفی داشته است. در برنامهٔ 《این همان چین است》 که ۲۰ آوریل از شبکهی تلویزیونیِ «دونگفانگ» پخش شد، جانگ ویوی و جانگ لیای به روایت داستان پرفرازونشیب پیشرفت صنعت فتوولتاییک چین پرداختند.
سخنرانی جانگ لیای
بینندگان گرامی، سلام! من جانگ لیای از گروه انرژی سهدره هستم. شرکت ما یک بنگاه دولتی است که به طور تخصصی در احداث و بهرهبرداری از نیروگاههای فتوولتاییک و بادی سرمایهگذاری میکند. این مجموعه زیرمجموعهی گروه سهدره – بزرگترین مجموعهٔ توسعهدهنده و بهرهبردار نیروگاههای آبی در چین و از پیشتازان انرژی پاک و حفاظت از محیط زیست – به شمار میرود. امروز میخواهم داستان «نور» را برایتان بازگو کنم.
سال ۱۹۵۴، دانشمندان در آزمایشگاه با یک پرتو نور، یک تلگراف کوچک را روشن کردند و نخستین سلول خورشیدی تجاری متولد شد. راندمان تبدیل آن زمان فقط ۶٪ بود؛ یعنی از هر ۱۰۰ واحد نور، تنها ۶ واحد به برق تبدیل میشد. آن روزها هیچکس گمان نمیکرد که چند دهه بعد، چین به «پیشتاز» صنعت فتوولتاییک جهان بدل شود.
ما اولین آغازگر نبودیم، اما مسیری را از «پیرو» به «همگام» و سپس به «پیشتاز» پیمودیم. انرژی سهدره افتخار همراهی و تماشای این فرآیند بزرگ را داشته است. امروز با داستانهای خود، گامهای واقعی صنعت فتوولتاییک چین در این سالها را با شما در میان میگذارم.
از «پیرو» تا «پیشتاز»
دهها سال پیش، تصور عمومی از فتوولتاییک «وابستگی به شرایط جوی» و «هزینهی سرسامآور» بود. اما امروزه در بیشتر مناطق، قیمت برق فتوولتاییک از برق زغالسوز نیز ارزانتر شده و به «قیمت برابری در شبکه» دست یافتهایم. چگونه؟ با تلاش نسلهای متوالی صنعتگران فتوولتاییک که روزبهروز دانش فنی و راندمان را ارتقا دادهاند.
برای نمونه، در آوریل ۲۰۱۸، پروژهی ۵۰۰ مگاواتی «پیشتاز» را در گلمود، چینگهای برنده شدیم با قیمت پایهی ۰٫۳۱۶ یوان به ازای هر کیلوواتساعت. این نرخ برای نخستین بار از میانگین قیمت برق زغالسوز پایینتر آمد.
در آن فلاتِ پرورمزش، بزرگا، باد و تابش فرابنفش شدید. تیم ما روزها زیر آفتاب سوزان تجهیزات را تنظیم میکرد و شبها در کمپ به تحلیل دادهها و بهینهسازی میپرداخت. آنها گام به گام تنگناهای فنی را از میان برداشتند. در دسامبر همان سال، پروژه به شبکه متصل شد و تا امروز با ایمنی و پایداری کامل، اهداف تولید را تحقق بخشیده و سودآور بوده است.جمع تولید برق پاک از ۵ میلیارد کیلوواتساعت فراتر رفته – یعنی مصرف سالانهٔ حدود ۲٫۵ میلیون خانوار.
نام «پیشتاز» برای این پروژه از آن رو برگزیده شد که از همان ابتدا مأموریتی داشت: ارزانسازی و مرغوبسازیِ برق فتوولتاییک. نتیجه نشان داد که با تلفیقی از نوآوری فنی، کنترل کیفیت، مدیریت هزینه و نگهداری چابک، نهتنها برق پاک و ارزان به خانهها میرود، بلکه پایداری صنعت نیز تضمین میشود.
این «نخستین بار»ها موارد بسیاری داشته است. در چویانگ، هِبئی، بزرگترین پروژهی فتوولتاییک کوهستانی آن دوره را احداث کردیم. با همکاری نوآورانه با تولیدکنندگان داخلی، برای نخستین بار از اینورترهای زنجیرهای در مقیاس انبوه استفاده شد که راندمان و قابلیت اطمینان بیشتری دارد. همزمان، توسعهٔ فتوولتاییک را با احیای روستاها پیوند زدیم که منافع ملموسی برای مردم محلی به همراه داشت. اهالی به زیبایی میگویند: «در کوهستان تایهانگ خورشید میکاریم.»
در حوزهٔ خورشیدگرمایی نیز همواره به جستجو ادامه دادهایم.
شاید بپرسید خورشیدگرمایی چیست؟ در پاسخ ساده: فتوولتاییک نور را مستقیماً به برق تبدیل میکند؛ اما خورشیدگرمایی نخست نور را به گرما و سپس به برق تبدیل مینماید. مزیت آن ذخیرهسازی انرژی و تأمین برق پایدار ۲۴ ساعته است – مشکلی که نور را «روزانه برق دارد، شبانه خاموش است» حل میکند.
در گواجو، گانسو، نخستین پروژهی ذخیرهسازی خورشیدگرمایی «دو برج – یک توربین» را ساختیم. با تلاش بسیار، دشواریهای ذخیرهسازی نمک مذاب در دمای ۵۶۵ درجه و کنترل هوشمند میدان آینههای همپوشان را حل کردیم. این فناوری هسته در فهرست «نخستین مجموعه» ادارهٔ ملی انرژی ثبت شد.
از آغاز «برنامهٔ چهاردهم پنجساله» تاکنون، صنعت انرژی نوین چین با شتابی باورنکردنی رشد کرده است. راندمان تبدیل که در نخستین سلول خورشیدی ۶٪ بود، امروزه معمولاً از ۲۰٪ فراتر رفته است. در این میان، مادهٔ جدیدی به نام پروسکایت سر برآورده. در مقایسه با سیلیکون، پروسکایت در نور ضعیف عملکرد بهتری دارد و میتوان آن را به صورت انعطافپذیر و نیمهشفاف درآورد و روی پنجرهها و نماهای ساختمان نصب کرد.
پروسکایت مزایای بسیاری دارد، اما موفقیت در آزمایشگاه به معنای تجاریشدن نیست؛ موانعی چون فناوری، فرایند تولید و قابلیت اطمینان سر راه است. ما از طریق صندوقهای سرمایهگذاری صنعتی، از شرکتهای پیشرو داخلی در این حوزه حمایت کرده و در چهار منطقه با اقلیمهای متفاوت – مغولستان داخلی، چینگهای، شاندونگ و هاینان – آزمایشهای میدانی همزمان انجام دادهایم تا راندمان را بهبود بخشیم.
نوامبر سال گذشته، با همکاری نهادهای پژوهشی و شرکای زنجیره تأمین، نخستین پروژهٔ زمینی تجاری مگاواتی پروسکایت چین را با موفقیت به شبکه متصل کردیم و این فناوری پیشرو را از آزمایشگاه به عرصهٔ تجارت رساندیم. این پروژه نیز در فهرست «نخستین مجموعه» ادارهٔ ملی انرژی جای گرفت.
از برابری قیمت در گلمود تا گشایش فنی پروسکایت – ما با کاهش هزینه، افزایش راندمان و تضمین ایمنی، همواره به کارگیری الگوهای نو، مواد نو و فناوریهای نو را پیش راندهایم. گام به گام شاهد بلوغ و پیشرفت فتوولتاییک بودهایم و عمیقاً دریافتهایم که تنها با نوآوری مداوم است که این صنعت میتواند به توسعهٔ باکیفیت و تحول انرژی یاری رساند.
از «ساختن نیروگاه» تا «بهبود زندگی مردم»
ما همیشه بر این باور بودهایم که ارزش انرژی پاک، فراتر از تولید برق، در پیوند با زندگی و رفاه عمومی است. سالهاست میکوشیم فتوولتاییک را با احیای بومشناختی، کشاورزی، دامداری، آبزیپروری و بازسازی روستایی پیوند دهیم تا آن را به دل کویر، بیابان، مناطق فرونشست، کنار برکهها و پشت بامها ببریم؛ جاهایی که مردم آن را میبینند، لمس میکنند، از آن بهره میبرند و سود میبرند.
کوبوچی هفتمین کویر بزرگ چین و روزگاری «دریای مرگ» نام داشت. در همین کویر، در حال ساخت نخستین پایگاهِ ۱۰ میلیون کیلواتی «کویر-بیابان» هستیم. این پایگاه با ظرفیت اسمی ۱۶ میلیون کیلوات، پس از اتمام سالانه حدود ۴۰ میلیارد کیلوواتساعت برق به شرق کشور میفرستد؛ یعنی صرفهجویی در سوزاندن ۱۲ میلیون تن زغال سنگ و کاهش ۳۲ میلیون تن دیاکسید کربن.
اما دگرگونی بزرگ در سطح زمین رخ داده است. اکنون بهار است؛ اگر به نیروگاه ما بروید، هرگز گمان نمیکنید در کویر هستید. دو سوی جادههای دسترسی پر از درختان زبانگنجشک طلایی، ارغوان، کاج، هلو و زردآلوی کوهی است و زیر پنلهای خورشیدی، بیدهای کویری و هالوکسیلون سر از خاک بیرون زدهاند. جایی که پیشتر هیچ نروییدی نداشت، اکنون سرشار از زندگی است. در این سالها، سازندگان ما در دل کویر با طوفان و گرمای سوزان جنگیده و بیابان خشک را اندکاندک به بهشت سبز انرژی بدل کردهاند.
به مناطق فرونشست معدنهای زغال سنگ نیز سری بزنیم. در فویانگ و هواینان، آنهوئی، پس از سالها استخراج، زمین فرونشسته و آب بر جای مانده است. ما با سکوهای شناور، پنلها را روی سطح آب نصب کردهایم؛ در زیر پنلها ماهی پرورش مییابد و آب تصفیه میشود. پس از چند سال مداخله، اکنون ردیفهای مرتب پنلهای آبی تیره روی آب گسترده شدهاند؛ ماهیها در آب شناورند، کرانه مملو از گیاه است و در دوردست پرندگان آبزی آشیان کردهاند. این سرزمینِ بهرهبرداری شده، افزون بر سود اقتصادی، ارزش بومشناختی خود را باز یافته است.
بسیاری الگوها را آفریدهایم: «تلفیق فتوولتاییک با کشاورزی»، «تلفیق با آبزیپروری»، «تلفیق با دامداری»، «تلفیق با چایکاری». در شوانگلیائو، جیلین، زیر پنلها گوسفند و گاو میچرند. در ونژو، ژجیانگ، زیر پنلهای شناور میگو و ماهی پرورش مییابد. در تونگچوان، شاآنشی، الگویی از «تلفیق با کشاورزی، احیای بومشناختی و گردشگری روستایی» پدید آوردهایم. در هویدونگ، گوانگدونگ، پنلها بر سقف گلخانههای سبزیجات نصب شده؛ درون گلخانه سبزی، بیرون آن برق تولید میکند. افزون بر اینها، پروژههای پشتبامی در سراسر کشور داریم – چه در مجتمعهای صنعتی، چه در خانههای مسکونی – تا برق سبز را وارد زندگی روزمره کنیم.
این نمونهها تنها بخش کوچکی از دستاوردهای انرژی سهدره و به تعبیری تصویری از پیشرفت صنعت فتوولتاییک کشورمان است. عمیقاً دریافتهایم که پیشرفت صنعت فتوولتاییک یکشبه به دست نیامده، بلکه حاصل دههها تلاش پلهپله و مداوم صنعتگران چینی و نیز هدایت علمی سیاستهای ملی و چیدمان راهبردی است.
در آینده، به گسترش عمیق این عرصه ادامه خواهیم داد، فناوری را گام به گام ارتقا خواهی م کرد و در عرصههای پیشرو پیشتاز خواهیم ماند. همچنین سناریوهای کاربرد فتوولتاییک را گسترش خواهیم داد تا الگوی «فتوولتاییک+» به جایهای بیشتری برود و مردم بیشتری از آن بهرهمند شوند. باشد که هر پرتو خورشید به نیرویی شگفتانگیز بدل شود. سپاسگزارم
گفتوگوی گردان (بخش کوتاه)
میزبان، ههجیه: آقای جانگ، از منظر گروه انرژی سهدره به صنعت فتوولتاییک چین نگاه کردهاید. چه سهمی از بازار جهانی در اختیار ماست؟
جانگ لیای: چهار مؤلفهٔ اصلی – ویفر سیلیکون، پلیسیلیکون، سلول و پنل – همگی بیش از ۸۰٪ از بازار جهانی را در اختیار دارند. میتوان گفت از هر ده محصول، هشت یا نه تای آن ساخت چین است. به این افتخار میکنیم.
ههجیه: از یک سو سهمی «فوقالعاده بالا» و از سوی دیگر خودکفایی کامل زنجیره.
جانگ ویوی: من در انرژی سهدره پژوهشی انجام دادم. عمیقاً تحت تأثیر قرار گرفتم. چه سرودهٔ زیبای مائو تسهتونگ که: «دوردستترین قلهها، بینهایت شکوهمندند.» باد و نور در آن قلههاست و در صنعت فتوولتاییک و بادی به شکوهی بیرقابت دست یافتهایم.
ههجیه: انرژی همواره موضوع داغی بوده. در کنار انرژی سنتی، وضعیت انرژی پاک و تجدیدپذیر چین برایمان مهم است. فتوولتاییک نقشی کلیدی دارد. این سهم عظیم از کجا آمد؟
جانگ لیای: فناوری فتوولتاییک ابتدا از ژاپن نشأت گرفت، اما ژاپن مسیر هیدروژن را برگزید. ما عملاً «سبقت در پیچ» زدیم. مشکل آغازین قیمت بالای پنلها و در نتیجه هزینهٔ بیشتر برق نسبت به زغالسوز بود. وظیفهٔ ما: پایین آوردن هزینه با نوآوری فنی و بهروزرسانی تجهیزات.
جانگ ویوی: یکی از کلیدواژههای توسعهٔ فتوولتاییک چین «تابآوری راهبردی» است. تعهد همواره به مسیر انرژی پاک، با وجود هر فرازونشیبی. این دستاورد، شگرف و تغییردهندهٔ نظم جهانی است. نظم بریتانیا بر پایهٔ زغالسنگ و ماشین بخار بود، نظم آمریکا بر نفت و موتور درونسوز. نظم نوین چندقطبی آینده بر پایهٔ برق (به ویژه برق سبز) و انرژی تجدیدپذیر خواهد بود.
ههجیه: در شرایط آشفتگی خاورمیانه، ارزش این تابآوری راهبردی و پیشرفت گامبهگام روشنتر میشود.
جانگ لیای: کارکنان ما در کویر، کوهستان و سواحل – نسلاندَرنسل – زحمت کشیدهاند. پروژهٔ «پیشتاز» در چینگهای (۲۰۱۸) نشان داد که فتوولتاییک بدون یارانه دولتی نیز رقابتی است.
جانگ ویوی: «برابری در شبکه» یعنی قیمتی رقابتی بدون نیاز به یارانه؛ دستاوردی بس والا.
ههجیه: این نتیجهٔ «انباشت پیروزیهای کوچک به پیروزی بزرگ» است؛ با پشتیبانی سیاست پایدار و راهبرد یکپارچه.
جانگ لیای: قدرت راهبردیِ پایدار چین در این مسیر – مهمترین دلیل پیشرفت است.
ههجیه: جالب است که فتوولتاییک کاربردهای شگفتانگیزی در چین یافته: «گوسفند فتوولتاییکی»، «مبارزه با کویر با فتوولتاییک»، «فتوولتاییک+» در کشاورزی، آبزیپروری، دامداری و… این همه زاییدهٔ تنوع اقلیمی چین و فرهنگ مردمنهاد ماست.
جانگ ویوی: چین به عنوان یک «تمدن–ملت»، سه سطح توپوگرافیک دارد. تنوع کوه، رود، جنگل، مزرعه، دریاچه، مرتع، کویر و بیابان، کاربرد فتوولتاییک را به جایی رسانده که دیگران حتی تصورش را هم نمیتوانند بکنند.
ههجیه: چرا چین موفق شده؟ پشتکار سیاست در رفاه عمومی، مسئولیت اجتماعی شرکتها و مشارکت مردمی. این صبر و تداوم سیاست، ویژگی چین است.
جانگ لیای: در پایگاههای «کویر-بیابان» (مثل کوبوچی)، هدف تنها تولید برق نیست؛ احیای بومشناختی و تبدیل «دریای مرگ» به بهشت سبز نیز در اولویت است. این یادآور سد سهدره است که عموم فقط جنبهٔ برقآبی آن را میشناسند، در حالی که مهار سیلاب و کشتیرانی برای ما مردم سهدره بسی افتخارآمیزتر است.
ههجیه: آری – در سالهای پرباران، بسیاری تازه دریافتند که سد سهدره چگونه از سیل جنوب و مرکز چین جلوگیری میکند.
جانگ ویوی: چرا «فتوولتاییک+» پرشتابترین بخش رشد است؟ ریشه در فرهنگ مردمنهاد و سنت کشاورزی چین دارد. فتوولتاییک در چین تنها یک تأسیسات انرژی نیست؛ در هر منطقه به فکر حل مشکلی از مشکلات مردم است.
پرسش یکی از مخاطبان: در پروژههای پراکنده (نظیر پشت بام شهری)، گاهی به دلیل اشباع ظرفیت شبکه یا آلودگی هارمونیکی، به شبکه وصل نمیشویم. راهکار چیست؟
جانگ لیای: راهکارها دوگانه است: نخست، اینورترهای نو که هارمونیک را مهار میکنند. دوم، «پاوربانک» یعنی سامانههای ذخیرهساز (شیمیایی، تلمبهای و…). دولت تدوین «سامانهٔ قدرت نوین» را در دستور کار دارد تا ظرفیت تنظیم شبکه افزایش یابد. با همکاری دولت، شرکتهای شبکه و تولیدکنندگان، این مشکل حل خواهد شد.
پرسش مخاطب دیگر: اروپا و آمریکا تعرفههای گمرکی و تحریمهای محلی بر پنلهای چینی اعمال میکنند. بزرگترین نگرانی ما چیست؟
جانگ ویوی: در حقیقت، خود آنها باید بیشتر نگران باشند. حزب کمونیست چین همواره «نمایندهٔ پیشروترین نیروهای مولِّد» بوده است. فتوولتاییک کنونی چین، پیشروترین فناوری جهان است. پرهیز از آن، ضرر بزرگی به بار میآورد.
جانگ لیای: از دیدگاه سرمایهگذاری، کیفیت محصول حرف اول را میزند و هماکنون هیچ جایگزین بهتری وجود ندارد. همتایان خارجی ما نیز ناگزیر همین انتخاب را خواهند کرد. مزیت سامانهمند ما به گونهای است که منطق تجاری برنده، همان انتخاب محصولات چینی است.
ههجیه: بنابراین، صنعت فتوولتاییک چین جای نگرانی ندارد. شاید گهگاه موانعی پیش آید اما زمان پاسخ خواهد داد. تا وقتی قدرت واقعی با ماست، جهان شکوه آن را خواهد دید.