(نشست گفتگو: تبیین و کاربستاندیشههایشیجینپینگ در عصر جدید)
میهمانان:
* شوئهلان (Xue Lan): رئیس پژوهشکدهٔ حکمرانی بینالمللی هوش مصنوعی دانشگاه تسینگهوا
* تانگشیچی (Tang Shiqi): رئیس دانشکدهٔ روابط بینالملل دانشگاه پکن
* سونگگوئویو (Song Guoyou): استاد پژوهشکدهٔ مطالعات بینالمللی دانشگاه فودان
مجری: وو هائو (Wu Hao)، دبیر روزنامهٔ مردم (People’s Daily)
مقدمه:
در عصر حاضر، تحولات سدهٔ اخیر جهان با شتابی فزاینده در حال تطور است و هوش مصنوعی، به عنوان فناوری راهبردی پیشران در دور جدید انقلاب علمی و دگرگونی صنعتی، شیوههای تولید و زیست بشری را به شکلی بنیادین دستخوش تغییر نموده است. همزمان، مخاطرات و چالشهای ناشی از هوش مصنوعی نیز توجهات گستردهای را به خود معطوف کرده است. چگونگی پیشبرد و تکمیل نظام حکمرانی جهانی هوش مصنوعی، مسئلهای است که جامعهٔ بینالمللی به طور مشترک با آن روبروست.
دبیرکل شی جینپینگ خاطرنشان کردهاند: «باید بر رویکرد انسانمحور و هوش مصنوعی در خدمت خیر پایبند بود، تدوین مقررات حکمرانی هوش مصنوعی را در چارچوب قوانین سازمان ملل متحد تقویت کرد، و با پیشبرد فعالانهٔ گذار سبز، بستر ادغام بهتر کشورهای در حال توسعه در جریانهای دیجیتالسازی، هوشمندسازی و بومیسازی سبز را فراهم آورد.» در سرفصلهای برنامهٔ پنجسالهٔ پانزدهم نیز آمده است: «ترویج ایجاد چارچوب حکمرانی هوش مصنوعی با مشارکت گستردهٔ کشورها، پیریزی مشترک زیستبوم جهانی باز در حوزهٔ هوش مصنوعی بر پایهٔ برابری، اعتماد متقابل، تکثرگرایی و بازی برد-برد، و حمایت از تقویت ظرفیتسازی هوش مصنوعی در کشورهای جنوب جهانی.»
چین به طور فعال در پی دستیابی به اجماعی گسترده بر سر چارچوب و مقررات حکمرانی جهانی هوش مصنوعی است تا «رهیافت چینی» و «خرد چینی» را به جامعهٔ بینالمللی عرضه بدارد. در این شماره از «نشست گفتگو»، از میهمانان دعوت کردهایم تا پیرامون چگونگی تقویت و تکمیل حکمرانی جهانی هوش مصنوعی به تبادل نظر بپردازند.
ویژگیها و چالشهای حکمرانی جهانی هوش مصنوعی
مجری: در سال ۲۰۲۵، دبیرکل شی جینپینگ «ابتکار حکمرانی جهانی» را مطرح کردند که راهکاری چینی برای ایجاد نظام حکمرانی جهانی عادلانهتر و معقولتر ارائه میدهد. در مقایسه با موضوعات تثبیتشدهای همچون حفظ نظام تجاری چندجانبه، مقابله با تغییرات اقلیمی و تحقق توسعهٔ پایدار، ویژگیهای حکمرانی هوش مصنوعی در چه ابعادی متبلور میشود؟
شوئهلان: دبیرکل شی تصریح فرمودهاند که هدف از ارائهٔ ابتکار حکمرانی جهانی، ترویج ساختاری عادلانهتر برای نظام بینالملل است. تکمیل حکمرانی هوش مصنوعی، مؤلفهای حیاتی در تحقق این ابتکار به شمار میرود. ویژگیهای این حوزه ناشی از تکرار سریع (Iteration) فناوری هوش مصنوعی و تأثیرات عمیق و گستردهٔ آن است، در حالی که جامعهٔ بینالمللی هنوز آمادگی کامل فکری و عملی برای مواجهه با آن را کسب نکرده است. این واقعیت عینی سبب شده تا حکمرانی هوش مصنوعی در قیاس با حوزههای سنتی، دارای تمایزات خاصی باشد.
به عنوان مثال، موضوعاتی نظیر تغییرات اقلیمی در فضایی از همکاری بینالمللی به اجماع رسیدند. اما جهش فناوری هوش مصنوعی دقیقاً با تشدید تنشهای ژئوپلیتیک همزمان شده است. حکمرانی هوش مصنوعی از بدو پیدایش، با فضای پیچیدهٔ رقابت قدرتهای بزرگ و رقابتهای تکنولوژیک روبرو بوده است. برخی کشورها با در پیش گرفتن سیاست «گسست و قطع زنجیره» (Decoupling) و بنا کردن «حصار بلند گرد حیاط کوچک» در حوزههای توسعهٔ فناوری، تربیت نخبگان و تبادل داده، در پی انحصار مزیتهای رقابتی از طریق انسداد علمی هستند که این امر شبکهٔ بههمپیوستهٔ همکاریهای پژوهشی و صنعتی جهان را تخریب کرده است. در چنین بستری، کنشگران اصلی هوش مصنوعی که کشورهای پیشرو در فناوری هستند، به جای «همکار»، در نقش «رقیب» ظاهر شدهاند که این امر بنیانهای اعتماد را تضعیف نموده و مانع ایجاد سازوکارهای همکاری برای مقابله با خطرات مشترک شده است. یکجانبهگرایی و حمایتگرایی (Protectionism) منجر به پیدایش همزمان دیوارهای فناورانه و مقرراتی شده که نتیجهٔ آن، تکهتکه شدن نظام حکمرانی و گرفتار شدن در بنبست «تفرقه بینداز و حکومت کن» است.
تانگشیچی: سرعت تحول هوش مصنوعی فراتر از هر حوزهٔ دیگری است و آیندهٔ آن با عدم قطعیتی عظیم روبروست. علاوه بر این، ویژگیهای حکمرانی آن در دو بعد اصلی نمایان است:
نخست اینکه هوش مصنوعی نه تنها «موضوعِ تصمیمگیری» است، بلکه خود به طور نسبی در «فرآیند تصمیمگیری» مشارکت دارد. هوش مصنوعی به دلیل توانمندی خیرهکننده در پردازش اطلاعات، هماکنون در بسیاری از حوزهها به ابزار کمکی تصمیمگیری بدل شده است. وابستگی تصمیمگیرندگان به این فناوری رو به افزایش است و صحت اطلاعات ارائهشده توسط آن، مستقیماً بر کیفیت تصمیمات اثر میگذارد. نکته اینجاست که این فناوریهای زیرساختی معمولاً در اختیار تصمیمگیرندگان سیاسی نیست، بلکه در دست شرکتهای قدرتمندی است که مدلهای پایه و دادههای عظیم را کنترل میکنند. لذا تضمین بیطرفی و عینیت هوش مصنوعی در عرضهٔ اطلاعات، به مسئلهای حیاتی بدل شده است.
دوم اینکه موضوع حکمرانی دارای ماهیتی سیال و مجازی است. برخلاف تجارت یا اقلیم که دارای نمودهای فیزیکی و قابل رصد هستند، هوش مصنوعی با مفاهیمی چون توان محاسباتی (Compute)، الگوریتم، داده و مدل سر و کار دارد که خودِ فناوری هستند، نه محصولِ آن. از این رو، هوش مصنوعی فاقد «نقطهٔ مهار حکمرانی» (Governance Anchor) مشخص است. همچنین جریان آزاد آن در فضای مجازی، کنترل فیزیکی بر آن را دشوار میسازد. هوش مصنوعی مولد با مکانیسم چرخشی «یادگیری-بهینهسازی-تولید مجدد»، ممکن است رفتارهایی خارج از طراحی اولیهٔ توسعهدهندگان بروز دهد که منجر به گسست میان «قصد» و «نتیجه» میشود.
سونگگوئویو: در تکمیل موارد فوق، سه ویژگی دیگر قابل ذکر است: ۱. ناهماهنگی در اثرگذاری: تغییرات اقلیمی جهانی است، اما تأثیر هوش مصنوعی نابرابر است؛ برخی کشورها ضربات آن را حس کردهاند و برخی دیگر هنوز تصور میکنند از آن مصون هستند. ۲. غیرقابلپیشبینیبودنمسیرحکمرانی: به دلیل ماهیت نوپای فناوری، هنوز قواعد دقیق و نقاط تمرکز حکمرانی تثبیت نشدهاند. ۳. حساسیتبالایرقابتفنی: هوش مصنوعی نقطهٔ اوج استراتژیک در رقابت قدرتهای بزرگ است که این امر منجر به غلبهٔ ذهنیت تقابلی بر روحیهٔ همکاری شده است.
پایبندی به رویکرد انسانمحور و خیر جمعی
مجری: در نظام بینالملل فعلی، حکمرانی معمولاً از سرعت تکامل فناوری عقب میماند که این امر منجر به «کسری حکمرانی» (Governance Deficit) شده است. چه دیدمانی باید ترویج شود تا میان توسعهٔ فنی و کارآمدی حکمرانی هماهنگی ایجاد گردد؟
شوئهلان: اولاً، باید بر اصل «توسعهٔانسانمحور» پافشاری کرد. غایت هوش مصنوعی خدمت به جامعهٔ بشری است. منظور ما از «هوش مصنوعی در خدمت خیر» (AI for Good)، قرار دادن رفاه انسان به عنوان هدف بنیادین است. ثانیاً، ایجاد بستری برای «گفتگوی برابر» ضروری است. حکمرانی نباید در انحصار چند قدرت فناور باشد؛ بلکه باید بر اساس رویکرد «رایزنی مشترک، ساخت مشترک و بهرهمندی مشترک» عمل کرد تا صدای کشورهای در حال توسعه نیز شنیده شود. ثالثاً، تأکید بر «عملگرایی و توسعهٔفراگیر»؛ چین بر ظرفیتسازی و اشتراک دانش برای کشورهای جنوب جهانی تأکید دارد تا شکاف دیجیتال عمیقتر نشود. در نهایت، ایجاد یک «نظامپیشگیری از خطر مشترک» الزامی است؛ چرا که نقص فنی در یک کشور میتواند پیامدهای زنجیرهای جهانی داشته باشد.
تانگشیچی: من بر سه نکته تأکید دارم: ۱. حفظ کرامتانسانی: هوش مصنوعی باید به عنوان یک «ابزار» در خدمت انسان باقی بماند و مرزهای اخلاقی و انسانی آن حفظ شود. ۲. همکاریمتقابل: برای جلوگیری از موازیکاری و اتلاف منابع، و همچنین برای کاهش شکاف دیجیتال، روحیهٔ همکاری داوطلبانه ضروری است. ۳. تعادل میان امنیت و اعتماد: باید نقطهای بهینه میان امنیت ملی، رقابت اقتصادی و جریان آزاد اطلاعات یافت.
سونگگوئویو: حکمرانی جهانی باید متضمن این باشد که هوش مصنوعی در هر سطحی از پیچیدگی، در خدمت منافع کل بشریت باقی بماند. من چهار اصل را پیشنهاد میدهم: هوش باز (جلوگیری از بلوکبندی و تحریم)، هوشباتساهل (گنجاندن تمام تمدنها در دادهها)، هوشفراگیر (بهرهمندی همگان از نوآوری) و هوشایمن (پدافند در برابر خطرات امنیتی).
ضرورت مشارکت گسترده و عبور از موانع ژئوپلیتیک
مجری: چین با انتشار «برنامه اقدام حکمرانی جهانی هوش مصنوعی» در سال ۲۰۲۵، خواستار ساختار چندجانبه و منصفانه شده است. چگونه میتوان این توافقات را از سد موانع ژئوپلیتیک عبور داد و به نتایج ملموس بدل کرد؟
شوئهلان: حمایت از نقش محوری سازمان ملل متحد کلیدی است. تشکیل «گروه علمی بینالمللی مستقل هوش مصنوعی» و سازوکار «گفتگوی جهانی حکمرانی هوش مصنوعی» تحت لوای سازمان ملل گامهای مهمی هستند. همچنین باید با ایجاد سیستمهای ارزیابی ریسک بینالمللی و استانداردهای حفاظت از داده، میان توسعه و امنیت موازنه ایجاد کرد.
سونگگوئویو: برای عبور از بنبستهای سیاسی، میتوان از چند مسیر وارد شد: ۱. همکاری در موضوعات اضطراری: مانند مدیریت کاربردهای نظامی هوش مصنوعی یا حوزههای خدمات عمومی نظیر سلامت و بلایای طبیعی. ۲. تقویت سازوکارهای موجود: بهرهگیری از ظرفیتهای سازمان ملل برای ایجاد اعتماد. ۳. ترویج همکاریهای دوجانبه و چندجانبهٔ کوچک: این نوع همکاریها منعطفتر هستند و میتوانند به عنوان مکمل عمل کنند. ۴. حمایت از همکاری بازار در بخشخصوصی: همکاریهای تجاری میتوانند از پایین به بالا منجر به شکستن حصارهای ژئوپلیتیک شوند.
مجری: کشورهای جنوب جهانی با چالش دوگانهٔ شکاف فناوری و فقدان حق رأی در حکمرانی روبرو هستند. چگونه میتوان مشارکت برابر آنها را تضمین کرد؟
شوئهلان: ریشهٔ این چالش در ضعف زیرساختهای آموزشی و پژوهشی است. باید بر اصل «آموزش ماهیگیری به جای دادن ماهی» تمرکز کرد و زیرساختهای اطلاعاتی این کشورها را تقویت نمود.
تانگشیچی: دبیرکل شی تأکید کردهاند که هوش مصنوعی نباید به «بازی ثروتمندان و کشورهای غنی» بدل شود. در سطح فنی، کشورهای بزرگ میتوانند سیستمهای هوش مصنوعی با ماهیت «کالای عمومی جهانی» (مانند پلتفرمهای پایش اقلیم) را به رایگان در اختیار جنوب جهانی قرار دهند. در سطح ارزشها نیز باید از صدور ارزشهای خاص از طریق مدلهای پیشفرض پرهیز کرد و منابع زبانی و فرهنگی تمدنهای غیرغربی را در گنجینهٔ دادههای هوش مصنوعی لحاظ نمود تا خرد جهانی ارتقا یابد.
سونگ گوئویو: کشورهای جنوب جهانی باید از طریق مکانیسمهایی چون «بریکس» و «سازمان همکاری شانگهای»، «خوداتکایی جمعی» را تقویت کنند. همچنین باید هزینهٔ استفاده از توان محاسباتی و محصولات هوش مصنوعی برای این کشورها کاهش یابد و با ایجاد مراکز آموزشی مشترک، نخبگان این حوزه در کشورهای در حال توسعه تربیت شوند تا در نهایت «دستور کار جنوبی» در حکمرانی بینالمللی هوش مصنوعی تثبیت گردد.
منبع: روزنامه مردم (People’s Daily)، ۲۷ آوریل ۲۰۲۶