ترجمه مجله جنوب جهانی
ترکیه که جایگاه موعود خود را در جهان عرب از دست رفته میبیند و اکنون تنها به حضوری کمرنگ در شمال سوریه، غرب لیبی و سومالی بسنده کرده است، تلاش خواهد کرد تا نقش رهبری را در آسیای مرکزی ایفا کند.
در زمانی که خاورمیانه و کل جهان در حال گذار از نظام تک قطبی به نظم چند قطبی هستند و قدرتهای اوراسیا – از جمله چین و روسیه – از نقشهای بینالمللی حمایت میکنند که جایگزینی برای روابط بینالمللی ساخته شده طی سه قرن بر اساس هژمونی غرب باشد، ترکیه خود را در یک دوراهی میبیند و به دنبال نقش خود در این دنیای آشفته است.
نوعثمانیگرایی به عنوان پل دسترسی ترکیه به جهان عرب
پس از اعلام جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۴، نخبگان ترک به میراث اسلامی و منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی پشت کردند و با هدف ادغام در اروپا، نگاه خود را به سوی آن معطوف کردند.
با این حال، پس از دههها تلاش ناموفق – و مواجهه با رد عضویت ترکیه از سوی اروپا به دلیل اینکه ترکیه کشوری با هویت مسلمان محسوب میشد – این نخبگان مجبور شدند نقش خود را از نو تعریف کنند و بار دیگر جهتگیری خود را به سمت خاورمیانه و آسیای مرکزی تغییر دهند.
دوره عدنان مندرس و جلال بایار در دهه ۱۹۵۰ اولین تلاش برای ایجاد روابط حسنه با خاورمیانه بود، اگرچه این تجربه با کودتا علیه مندرس و اعدام او در سال ۱۹۶۰ پایان یافت.
در طول دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰، دوران نخست وزیری و سپس ریاست جمهوری تورگوت اوزال (۱۹۸۳-۱۹۹۳) نشان دهنده یک حرکت به سمت آسیای مرکزی بود که با الهام از واشنگتن و با هدف بی ثبات کردن اتحاد جماهیر شوروی و گسترش نفوذ غرب در جمهوری های آن منطقه انجام شد. با این حال، این تلاش نیز با مرگ اوزال در سال ۱۹۹۳ به پایان رسید.
در طول دهه 1990، ایالات متحده شروع به درک تهدیدی کرد که نزدیکی چین، روسیه و ایران برای منافعش ایجاد میکرد، و همین امر باعث شد تا از حملات 11 سپتامبر 2001 به عنوان بهانهای برای اشغال افغانستان و سپس حمله به عراق استفاده کند تا نقشه ژئوپلیتیکی خاورمیانه را از نو شکل دهد.
با هدف جلوگیری از تبدیل شدن ایران به پلی بین چین و شرق مدیترانه، محافل تصمیمگیرنده آمریکا به همراه رهبران سیاسی عرب مرتبط با آنها، شعار مهار گسترش شیعه ایران را با تشکیل اتحادی بین سه پایتخت سنی: آنکارا، ریاض و قاهره مطرح کردند.
برای دستیابی به این هدف، ایالات متحده تلاش کرد تا اسلام سیاسی – به ویژه اخوان المسلمین – را جذب کند و تحت پوشش نئوعثمانی گرایی، قدرت را در آنکارا به آنها واگذار کند تا این مقدمهای برای به قدرت رسیدن آنها در مصر و بعداً در عربستان سعودی و سایر کشورهای عربی باشد، با این نیت که یک حزب واحد – حزب اخوان المسلمین – این پایتختها را حول گفتمانی متحد کند که از بُعد ملیگرایانه فراتر رفته و بُعد مذهبی-اعتقادی را در بر بگیرد.
با این حال، شکست اخوان المسلمین در تثبیت قدرت در مصر (۲۰۱۲-۲۰۱۳) و ناتوانی بعدی آن در تثبیت خود به عنوان جایگزینی برای خاندان سلطنتی سعودی در ریاض و دیگر پایتختهای عربی، رویاهای ترکیه برای تبدیل شدن به قدرت هژمونیک در منطقه عرب را نقش بر آب کرد.
«اسرائیل» به دستور واشنگتن رهبری را دوباره به دست گرفت
در نتیجه این شکست، محافل تصمیمگیرنده آمریکا تصمیم گرفتند رژیمهای عربی موجود را احیا کنند، در حالی که همزمان به «اسرائیل» در رهبری پروژه تغییر ژئوپلیتیک منطقهای اولویت میدادند. بدین ترتیب، شعار نئوعثمانیگرایی جای خود را به شعار هویتهای ابراهیمی داد.
در راستای اجرای این پروژه، «اسرائیل» به مدت دو سال جنگ ویرانگری را علیه غزه آغاز کرد و پس از آن با همکاری ترکیه، بریتانیا و ایالات متحده، ضرباتی را به مقاومت لبنان (حزبالله) وارد کرد و دولت سوریه را سرنگون ساخت.
متعاقباً، «اسرائیل» آشکارا عزم خود را برای ایجاد «اسرائیل بزرگ» با تجزیه سوریه به واحدهای مذهبی اعلام کرد، در حالی که در راهروها صحبت از قصد آن برای اشغال جنوب لبنان تا رودخانه لیتانی، الحاق بخشهایی از دره بقاع و شمال لبنان به دولت سوریه و ایجاد یک کانتون مسیحی در شمال جبل لبنان بود.
در مقابل، سهمیه ترکیه به بخشی از شمال سوریه محدود شد که نشاندهنده تغییر نقش ترکیه از یک نقش پیشرو به یک نقش فرعی در منطقه است.
سقوط سوریه مقدمهای بر ضرباتی بود که در اعماق روسیه وارد شد و در بهار ۲۰۲۵ به وقوع پیوست؛ علاوه بر این، آن سقوط راه را برای حمله به ایران در سال ۲۰۲۵ هموار کرد، با هدف سرنگونی نظام آن و تجزیه آن با حمایت از جنبشهای جداییطلب در داخل آن.
پس از شکست آن حمله در ژوئن ۲۰۲۵، ایالات متحده و «اسرائیل» دو ماه بعد دوباره تلاش کردند، اما یک بار دیگر شکست خوردند.
در جریان تجاوز اسرائیل و آمریکا علیه ایران، ابهام نقش ترکیه، به موازات این واقعیت که متحد آن، آذربایجان، امکاناتی را در اختیار نیروهای آمریکایی و اسرائیلی قرار داد تا از گروههای جداییطلب در شمال غربی ایران، به ویژه در مناطق آذربایجان شرقی و غربی، مهاباد و کرمانشاه، حمایت لجستیکی کنند، مورد توجه قرار گرفت.
همه اینها به دخالت ضمنی ترکیه در تجاوز علیه ایران، علیرغم تلاشهای ایران برای مهار ترکیه در طول درگیری، اشاره داشت.
با این حال، به نظر میرسد محافل آمریکایی تصمیم گرفتهاند با فراهم کردن امکان ایفای نقش هژمونیک در آسیای مرکزی، از دست دادن نقش وعده داده شده ترکیه در منطقه عرب را جبران کنند.
در این زمینه، توجه به آنچه در سالهای اخیر در رابطه با کودتای ارمنستان رخ داده است، ضروری است؛ کودتایی که ایروان را تحت قیمومیت ایالات متحده قرار داد و از جهتگیری تاریخی آن پایتخت در رابطه نزدیکش با مسکو گسست.
طی دو سال گذشته، ایروان منطقه آرتساخ را به عنوان مقدمهای برای امضای توافقنامهای با آذربایجان برای افتتاح کریدور زنگزور تحت حمایت ایالات متحده، به این کشور واگذار کرد تا این کریدور به پل ترانزیتی ترکیه از طریق قفقاز جنوبی به جمهوری ترکمنستان تبدیل شود، با هدف بیثبات کردن منطقه آسیای مرکزی، در نتیجه تهدید امنیت ملی روسیه و چین، و ضربه زدن به یکی از شاخههای اصلی طرح کمربند و جاده چین.
چشماندازهای آینده
در نتیجه، ترکیه، علیرغم لفاظیهای خصمانه علنی بین آنکارا و تلآویو، به عنوان یکی از ذینفعان حمله علیه ایران ظاهر میشود.
ترکیه که نقشی را که به آن در منطقه عرب وعده داده شده بود – به جز حضور ثانویه در شمال سوریه، غرب لیبی و سومالی – از دست داده است، در تلاش است تا نقشی هژمونیک در آسیای مرکزی ایفا کند که به منافع ایالات متحده در نفوذ به آن منطقه و تضعیف روسیه و چین در آسیبپذیرترین جناح آنها خدمت کند.
از جمله الزامات آمادگی ترکیه برای پروژهای با این عظمت میتواند تغییر قدرت در ترکیه باشد.
رجب طیب اردوغان، که گفتمانش در ایجاد پل ارتباطی با جهان عرب از طریق میراث مشترک اسلامی مفید واقع شد، ممکن است چهره مناسبی برای تجسم گفتمان ملیگرایانهای که به عنوان پلی بین ترکیه و جمهوریهای آسیای مرکزی با ریشههای مشترک ترکی عمل میکند، نباشد.
آنچه احتمال تغییر قدرت مورد تایید آمریکا در آنکارا را افزایش میدهد، از یک سو، سن بالای اردوغان و از سوی دیگر، کشمکشی است که در حلقه نزدیکان او بین دامادش سلجوق بایراکتار، وزیر امور خارجهاش هاکان فیدان و پسرش نجمالدین بلال اردوغان برای جانشینی قدرت در جریان است.
از این رو، احیای اپوزیسیون ترکیه با شعارهای ملیگرایانه ممکن است با برنامههای ایالات متحده برای ترکیه در مرحله بعدی، در رابطه با ایفای نقش هژمونیک آن در آسیای مرکزی، سازگارتر باشد.