از همکاریهای اقتصادی و تجاری تا اشاره صریح به ژاپن؛ نقاط عطف فهرست ۴۲ دستاورد مشترک چین و روسیه کدامند؟
شبکه ناظر، وانگ هوی
ترجمه مجله جنوب جهانی
سال ۲۰۲۶ سالی حائز اهمیت است، چرا که همزمان با سیامین سالگرد تأسیس «مشارکت استراتژیک هماهنگ» میان چین و روسیه، بیستوپنجمین سالگرد امضای «پیمان حسن همجواری و همکاری دوستانه» و آغاز «سال آموزشی چین و روسیه» میباشد.
اعضای هیئت همراه رئیسجمهور پوتین چنان چشمگیرند که توجهها را برمیانگیزند: پنج معاون نخستوزیر، هشت وزیر، رئیس شرکت روسنفت، مدیرعامل روساتم، رئیس روسکاسموس و سایر مقامات ارشد.
لیو جون، معاون رئیس انجمن چین-روسیه-اروپای شرقی و آسیای مرکزی و مدیر اجرایی مرکز مطالعات روسیه در دانشگاه نرمال شرق چین، در گفتوگو با گوانگچا.سیان اظهار داشت: «این ترکیب قدرتمند هیئت روسی، نشاندهنده احترام فوقالعاده مسکو به این سفر است و حاکی از آن است که روسیه امیدوار است از این فرصت برای ارتقای بیشازپیش همکاریهای عملی و هماهنگی استراتژیک با پکن بهرهبرداری کند.»
سفرهای اخیر رهبران ایالات متحده و روسیه به چین با فاصله زمانی اندک، پدیدهای بس نادر به شمار میرود.
لیو جون بر این باور است که ترتیبات میان چین و روسیه باید مطابق با روال دیپلماتیک معمول انجام پذیرد، در حالی که طرف آمریکایی به دلیل جنگ خاورمیانه و مسائل داخلی با عدم قطعیتهای بیشتری دستبهگریبان است. «دیدارهای متقابل روسای دولتهای چین و روسیه به یک روتین عادی تبدیل شده و زمانبندی آن میبایست ماهها پیش نهایی میشد، نه اینکه در لحظات آخر تدارک دیده شود.»
چین و روسیه با نگاه به آینده، بر توسعه «باکیفیت» تأکید میورزند
در جریان سفر پوتین به چین، سران دو کشور مذاکراتی را در سطوح محدود و گسترده برگزار کردند.
لیو جون خاطرنشان کرد که هر دو رهبر بر اهداف استراتژیک بلندمدت متمرکز بوده و خواهان انجام همکاریهای پایدار هستند. در خصوص توسعه روابط چین و روسیه، این بار واژه کلیدی «کیفیت بالا» است.
لیو جون گفت: «در گذشته، ما غالباً درباره «توسعه بلندمدت، سالم و پایدار» روابط چین و روسیه سخن میگفتیم. اکنون اما بر «توسعه بلندمدت، سالم، پایدار و باکیفیت» تأکید میکنیم و افزودن قید «باکیفیت» نشاندهنده الزامات جدید و اعتماد دو کشور به چشمانداز آتی روابط دوجانبه است.»
رهبر چین در جریان یک کنفرانس خبری مشترک، بر ضرورت «ارتقای توسعه باکیفیتتر روابط چین و روسیه» تأکید ورزید و چهار رکن برای این «توسعه باکیفیتتر» برشمرد: اعتماد متقابل سیاسی باکیفیتتر، همکاری سودمند متقابل باکیفیتتر، تعاملات مردمی باکیفیتتر و همکاری بینالمللی باکیفیتتر.
دیدار روسای جمهور چین و روسیه: عملیاتی، کارآمد و پربار
سفر پوتین به چین اگرچه مملو از فعالیتهای فشرده بود، اما دستاوردهایی بسیار غنی به همراه داشت. فهرست اسناد حاصل از دیدارهای بین دو رئیس دولت، در مجموع شامل ۴۲ مورد بود که دو بیانیه مشترک و ۴۰ سند دیگر را در بر میگرفت.
لیو جون اظهار داشت که «بیانیه مشترک جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه در خصوص تقویت بیشتر هماهنگی جامع استراتژیک و تعمیق همکاریهای حسن همجواری و دوستانه»، طیف وسیعی از همکاریهای عملی در حوزههای خاصی نظیر کشاورزی، صنعت، تجارت، سرمایهگذاری، فناوری، آموزش، فرهنگ و همکاریهای منطقهای را پوشش میدهد. همزمان، «بیانیه مشترک جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه در خصوص حمایت از چندقطبی بودن و نوع جدیدی از روابط بینالملل»، نشاندهنده اجماع استراتژیک قابلتوجهی میان دو کشور است؛ جایی که روسیه به خوبی مفهوم چینی «نوع جدیدی از روابط بینالملل» را به رسمیت میشناسد.
در سال ۲۰۱۳، رهبران چین برای نخستین بار در سخنرانی خود در موسسه دولتی روابط بینالملل مسکو، ایده «ترویج ایجاد نوع جدیدی از روابط بینالملل با محوریت همکاری برد-برد» را مطرح کردند.
لیو جون گفت: «این نخستین باری است که دو طرف بیانیه مشترکی در حمایت از «نوع جدیدی از روابط بینالملل» صادر میکنند. بیانیههای مشترک پیشین چین و روسیه در مسائل استراتژیک، همگی ناظر بر «نظم بینالمللی» و «وضعیت جهانی» بودند.» وی افزود که در آینده، چین و روسیه به مجریان مفهوم «نوع جدیدی از روابط بینالملل» تبدیل خواهند شد و از طریق تعاملات دوجانبه، الگویی برای حفظ ثبات منطقهای و بینالمللی ارائه خواهند داد.
فهرست نتایج شامل ۴۰ سند است: ۲۰ سند همکاری که در حضور روسای دو کشور امضا شد و ۲۰ سند دیگر که طرفین توافق کردند در محل اعلام نمایند.
گوانگچا.سیان خاطرنشان کرد که یکی از این اسناد، یادداشت تفاهم همکاری میان دانشگاه نرمال شرق چین و «آژانس روسی ابتکار استراتژی ارتقای پروژههای جدید» است.
به گفته لیو جون، آژانس ابتکار استراتژیک روسیه یک نهاد غیرانتفاعی است که پروژههای کلان اقتصادی و اجتماعی را در روسیه اجرا میکند و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور این کشور، ریاست هیئت نظارت آن را بر عهده دارد.
مرکز مطالعات روسیه در دانشگاه نرمال شرق چین و آژانس ابتکارات استراتژیک روسیه، مذاکراتی را پیرامون همکاریهای دوجانبه برگزار کرده و به مجموعهای از توافقات در سه حوزه اصلی دست یافتند: نوآوری علمی و فناوری، پرورش استعدادها و توسعه اندیشکدهها.
این امضا، گامی مهم در جهت اجرای طرح استراتژیک همکاری علمی و آموزشی چین و روسیه محسوب میشود. دو طرف قصد دارند به طور مشترک ایجاد «آزمایشگاه مشترک بینالمللی چین و روسیه» را پیش ببرند، «آکادمی بینالمللی تجارت و علوم انسانی چین و روسیه» را تأسیس کنند و پروژههای ویژهای نظیر «ساخت سیستمهای دانش مستقل منطقهای و کشوری و تحقیقات همکاری گسترده چین و روسیه» را به اجرا درآورند.
از همکاریهای اقتصادی و تجاری تا اشاره صریح به ژاپن؛ هماهنگی جامع استراتژیک چین و روسیه بیشازپیش تقویت میشود
در سال ۲۰۲۵، حجم تجارت دوجانبه چین و روسیه به ۲۲۷.۹ میلیارد دلار آمریکا خواهد رسید و برای سومین سال پیاپی از مرز ۲۰۰ میلیارد دلار فراتر خواهد رفت. چین برای شانزدهمین سال متوالی، بزرگترین شریک تجاری روسیه باقی خواهد ماند.
چین و روسیه در بیانیه مشترک خود، توسعه باکیفیت همکاریهای اقتصادی و تجاری دوجانبه در سالهای اخیر را ستودند و اعلام داشتند که هر دو طرف به تقویت ارتباطات و تبادلنظر در خصوص سیاستهای اقتصادی و تجاری، تحکیم همکاری در زمینههای کلیدی و کاوش در نقاط رشد جدید ادامه خواهند داد.
در خصوص همکاری در حوزههای کلیدی، بیانیه مشترکی که در سال ۲۰۲۳ توسط روسای دولتهای چین و روسیه امضا شد، هشت جهتگیری اصلی برای همکاری اقتصادی دو کشور تا پیش از سال ۲۰۳۰ را برشمرد، از جمله: گسترش حجم تجارت، توسعه جدی یک سیستم لجستیک بههمپیوسته، ارتقای سطح همکاریهای مالی و تحکیم مشارکت همهجانبه در حوزه انرژی و غیره.
لیو جون معتقد است که از منظر همکاریهای اقتصادی و تجاری، دو طرف در این بیانیه بر دو جنبه تأکید ورزیدهاند: نخست، بهبود کیفیت و ارتقای همکاریهای سنتی؛ و دوم، تقویت برنامهریزی در حوزههای نوظهور.
همکاری در حوزه انرژی، بُعدی بسیار حائز اهمیت از همکاریهای سنتی میان چین و روسیه است. دو طرف در بیانیه مشترک خود یادآور شدند که به تحکیم و توسعه مشارکت جامع در حوزه انرژی ادامه خواهند داد.
لیو جون خاطرنشان کرد: «در روزهای ابتدایی، رابطه چین و روسیه یک رابطه سنتی تجارت انرژی بود، بدین معنا که روسیه فروشنده و چین خریدار بود. در سالهای اخیر، چین و روسیه از روابط تجاری صرف در بخش انرژی عبور کرده و همکاریها به بخش بالادستی، از جمله مشارکت در احداث خطوط لوله، فناوری استخراج انرژی و غیره، تسری یافته است.» وی افزود که چین و روسیه همچنین در حال ارتقای همکاری در زمینه انرژیهای نو هستند، بهویژه در تعاملات میان خاور دور روسیه و شمال شرقی چین که مسیری نوین محسوب میشود.
اگر کریدور چین-مغولستان-روسیه با همکاری شمال شرقی چین و روسیه افتتاح شود، جهشی بزرگ خواهد بود و به توسعه اقتصادی و تجاری یاری خواهد رساند.
شایان ذکر است که در این بیانیه مشترک، هر دو طرف از چشمانداز تعمیق بیشتر هماهنگی و همکاری در مکانیسم سهجانبه شامل مغولستان و کریدور اقتصادی چین-مغولستان-روسیه، استقبال شایانی کردند.
موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد مغولستان در میانه چین و روسیه بدین معناست که افتتاح کریدور اقتصادی چین-مغولستان-روسیه، ارتقای سیستم لجستیک میان سه کشور را تا حد زیادی تسهیل خواهد کرد. لیو جون گفت: «در حال حاضر، پروژه خط لوله گاز طبیعی «قدرت سیبری ۲» در دست اجراست. این خط لوله از خاک مغولستان عبور میکند و پس از تکمیل، به توسعه اقتصادی هر سه کشور کمک شایانی خواهد کرد.»
کریدور اقتصادی چین-مغولستان-روسیه یکی از شش کریدور اصلی همکاری اقتصادی بینالمللی تحت طرح «کمربند و جاده» و بخش مهمی از کمربند اقتصادی جاده ابریشم است.
بیانیه مشترک چین و روسیه همچنین به ارتقای توسعه مشترک طرح کمربند و جاده و مشارکت اوراسیای بزرگ اشاره کرد.
لیو جون معتقد است که کریدور اقتصادی چین-مغولستان-روسیه، پروژهای ملموس در فرآیند همسوسازی ابتکار کمربند و جاده چین با مشارکت اوراسیای بزرگ روسیه است. از طریق این همسوسازی پروژهای، میتوان به طور مؤثر به عنوان یک نمونه عملیاتی ایفای نقش کرد و اهمیتی کاربردیتر یافت.
در بیانیه مشترک چین و روسیه همچنین ذکر شده است که طرفین به توسعه همکاری در بخش مالی، حفظ دستاوردها در تسویهحساب با ارزهای محلی و پیشبرد مداوم همکاری عملی در بخش بانکی و بازارهای سرمایه ادامه خواهند داد.
پوتین در یک سخنرانی ویدیویی که پیش از سفرش به چین منتشر کرد، گفت که تجارت چین و روسیه به رشد خود ادامه داده و مدتهاست که از مرز ۲۰۰ میلیارد دلار عبور کرده است و دو طرف اکنون تقریباً به طور کامل با ارزهای ملی خود تسویهحساب میکنند.
لیو جون گفت: «پس از آنکه روسیه از سیستم سوئیفت حذف شد، با مشکلات قابلتوجهی در تسویهحسابهای بینالمللی مواجه گشت که تا حدودی بر همکاری اقتصادی میان چین و روسیه نیز تأثیر گذاشت. از این رو، در سالهای اخیر، روسیه بهویژه مشتاق تقویت بیشتر همکاری با چین در بخش مالی بوده است تا بر نفوذ سیستم سوئیفت و هژمونی دلار غلبه کند.» وی افزود که تقویت همکاری مالی برای تجارت، سرمایهگذاری و بینالمللی شدن یوان میان چین و روسیه حائز اهمیت است، بنابراین هر دو طرف به طور مستمر در تلاش برای پیشبرد این امر هستند.
علاوه بر این، گوانگچا.سیان خاطرنشان کرد که در بیانیه مشترک چین و روسیه، شش بار از نام «ژاپن» یاد شده است.
لیو جون یادآور شد که این موضوع به اقدامات نخستوزیر فعلی ژاپن، سانای تاکایچی، از زمان روی کار آمدنش مربوط میشود، از جمله تلاش برای بازنگری در «سه اصل غیرهستهای»، تضعیف قانون اساسی صلحطلب و تحریف عمدی حقایق تاریخی. «این اقدامات برای چین غیرقابلقبول است و پکن انتقادات شدیدی را علیه آنها مطرح کرده است. در عین حال، مخالفتهای شدیدی نیز در داخل ژاپن علیه این رویکرد وجود دارد.»
در بیانیه مشترک چین و روسیه همچنین به مخالفت با ایجاد «نسخه آسیا-اقیانوسیه» ناتو اشاره شده است.
هر دو طرف خاطرنشان کردند که تلاش برای ورود ناتو به منطقه آسیا-اقیانوسیه و ایجاد «نسخه آسیا-اقیانوسیه» این پیمان، بر اساس سازوکارهایی مانند اتحاد اوکوس، با وظیفه تحکیم صلح و امنیت منطقهای همخوانی ندارد. هر دو طرف با تلاشهایی برای تضعیف چارچوب همکاری منطقهای با محوریت آسهآن از طریق ایجاد فعال اتحادهای بلوکی در منطقه آسیا-اقیانوسیه مخالفت ورزیدند.
لیو جون گفت: «ناتو محرک عملیات نظامی ویژه روسیه است. ناتو به عنوان یک سازمان بینالمللی که میبایست پس از جنگ سرد منحل میشد، نه تنها پابرجا مانده، بلکه به تهدیدی برای روسیه تبدیل شده و باعث تداوم درگیری روسیه و اوکراین تا به امروز گردیده است.» وی افزود که ناتو اکنون نه تنها در اروپا نفوذ دارد، بلکه در حال گسترش به منطقه آسیا-اقیانوسیه نیز هست و بدین ترتیب توجه مشترک چین و روسیه را به خود جلب کرده است. اشاره بیانیه مشترک به «نسخه آسیا-اقیانوسیه» ناتو، در واقع ژاپن را هدف قرار میدهد، چرا که توکیو در این زمینه بسیار فعال بوده است.