منتشرشده در شبکه ناظر چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
در جریان جنگ با ایران، گزارشهایی از استقرار مخفی نیروهای اسرائیلی در آذربایجان برای ایجاد پایگاههای پیشین فاش شد
از ابتدای سال جاری، آذربایجان، همسایۀ شمالی ایران، بارها اعلام کرده است که در اقدامات نظامی علیه ایران مشارکت نخواهد کرد.
با این حال، «شبکهی خبری سیانان» (CNN) در تاریخ ۶ ژوئن، به نقل از چهار منبع آگاه گزارش داد که اسرائیل در طول جنگ با ایران، به صورت محرمانه نیروهای نخبهی رزمی و اطلاعاتی خود را به آذربایجان اعزام کرده و پایگاههای پشتیبانی برای جمعآوری اطلاعات، اجرای عملیات با پهپاد و آمادهسازی برای عملیات جستوجو و نجات در زمان جنگ ایجاد کرده است. این گزارش همچنین مدعی شد که این اقدام منفرد نبوده، بلکه بخشی از شبکۀ نظامی مخفی اسرائیل در عراق، امارات متحدهی عربی و «سومالیلند» به شمار میرود که هدف آن پشتیبانی از طیف گستردهای از عملیاتهای ضدنظامی علیه ایران بوده است. اما اتهامات مذکور از سوی جمهوری آذربایجان رد شده است.
فاششدن جزئیات استقرار شبکهی پایگاههای مخفی اسرائیل در چندین کشور
دو منبع آگاه به سیانان گفتند که این نیروهای اسرائیلی در چندین نقطه در جنوب آذربایجان، در مجاورت مرزهای شمالی ایران، مستقر شدهاند و نزدیکترین این پایگاهها به شهر تبریز (که در طول جنگ هدف حملات هوایی اسرائیل قرار گرفته) تنها حدود ۶۰ مایل (حدود ۹۷ کیلومتر) فاصله دارد.
دو منبع آگاه دیگر نیز گفتند که اسرائیل گروههای ویژهی کماندویی را به این مناطق اعزام کرده تا عملیات جمعآوری اطلاعات و مأموریتهای پهپادی را انجام دهند؛ به این ترتیب، اسرائیل در طول جنگ به یک پایگاه پیشین و مهم برای نظارت بر شمال ایران دست یافته است.
این استقرار مخفیانه که سیانان برای نخستین بار آن را فاش کرده، یکی از چندین پایگاه نظامی اسرائیل در خاورمیانه به شمار میرود. این پایگاهها به نیروهای اسرائیلی عمق عملیاتی بیسابقهای بخشیده و نقش همسایگان ایران را در اقدامات نظامی اسرائیل آشکار ساخته است: برخی از این کشورها به این اقدامات چراغ سبز نشان دادهاند و برخی دیگر نیز ممکن است بدون آگاهی از جزئیات، درگیر این ماجرا شده باشند.
منابع آگاه به سیانان تأیید کردهاند که افزون بر آذربایجان، اسرائیل پایگاههای مخفی متعددی در عراق، امارات متحدهی عربی و «سومالیلند» ایجاد کرده است. این پایگاهها در ابتدا صرفاً به عنوان مراکز استقرار تیمهای واکنش سریع برای شرایط اضطراری پیشبینی شده بودند، اما بعدها کارکرد آنها گسترش یافت و به پایگاههای پیشینِ ترکیبیِ نظامی و اطلاعاتی تبدیل شدند.
با تجمیع اطلاعات بهدست آمده از منابع مختلف، در زمان جنگ، اسرائیل با تکیه بر این پایگاهها توانسته است نیروهای خود را در امتداد مرزهای شمالی، غربی و جنوبی ایران مستقر کند و بدین ترتیب، شعاع عملیاتی خود را صدها مایل افزایش دهد تا اهداف واقع در عمق خاک ایران را هدف قرار دهد. این پایگاههای پیشین به اسرائیل امکان داده اند تا چندین موج از حملات هوایی نقطهزنِ گسترده را در داخل ایران انجام دهد.
یک منبع آگاه فاش کرد که تعداد نیروهای مستقر در خاک آذربایجان چند ده نفر است و شامل نیروهای ویژۀ عملیاتی اسرائیل، نیروهای نخبۀ هوابردِ جستوجو و نجات و افسران اطلاعاتی «موساد» میشود.
در همین حال، یک منبع آگاه گفت «سومالیلند» در منطقۀ شاخ آفریقا نیز پایگاه نظامی دیگری در اختیار اسرائیل قرار داده است که جنگندههای اسرائیلی میتوانند برای سوختگیری و تدارکات در مسیر پرواز به ایران از آن استفاده کنند. اسرائیل در دسامبر سال گذشته، نخستین کشوری بود که «سومالیلند» را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخت. امارات متحدهی عربی نیز حضور نظامی و تجاری گستردهای در شهر بندری «بربره» در سومالیلند دارد.
علاوه بر این، ادعا میشود اسرائیل دو تأسیسات مخفی در داخل عراق ایجاد کرده است که به عنوان پایگاههای پشتیبانی لجستیکی عمل میکنند و در صورت لزوم، مأموریت جستوجو و نجات خلبانان نیز از آنها انجام میشود.
جزئیات این دو پایگاه در عراق پیشتر توسط «وال استریت ژورنال» و «نیویورک تایمز» فاش شده بود. ارتش عراق در بیانیهای اعلام کرد که تا اوایل مارس امسال، هیچ پایگاه یا نیروی خارجیِ غیرمجازی در خاک عراق وجود ندارد.
طبق گزارش اولیه «اکسیوس»، در طول جنگ با ایران، اسرائیل به صورت کاملاً محرمانه یک سامانهی پدافندی «گنبد آهنی» (Iron Dome) همراه با پرسنل مربوطه و همچنین سایر سامانههای دفاعی را در امارات متحدهی عربی مستقر کرده بود.
سیانان پیشتر گزارش داده بود که «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل، رئیس «موساد» و رئیس ستاد کل نیروهای دفاعی اسرائیل در طول جنگ به امارات سفر کرده بودند، هرچند امارات متعاقباً این موضوع را قاطعانه تکذیب کرد.
همکاری و پیوند عمیق اسرائیل و آذربایجان
با این حال، جمهوری آذربایجان گزارشهای مربوط به استقرار نیروهای اسرائیلی را تکذیب میکند.
سخنگوی سفارت جمهوری آذربایجان در واشنگتن در بیانیهای به سیانان گفت: «ما ادعاهای نادرست دربارهی استفاده از خاک آذربایجان برای اقدامات نظامی علیه کشور ثالث را قویاً تکذیب میکنیم.»
اما این گزارش اشاره میکند که اسرائیل از دیرباز آذربایجان را شریکی استراتژیک و کلیدی در مقابله با ایران میدانسته و مقدمات این همکاری در زمان جنگ، چند هفته پیش از آغاز درگیریها فراهم شده بود. استقرار نیروهای اسرائیلی در آذربایجان میتواند هم به عنوان پایگاهی هوایی برای عملیات نجات خلبانانِ هواپیماهای سقوطکرده و هم به عنوان پایگاه اطلاعاتی برای جاسوسی در سراسر خاک ایران عمل کند.
دو منبع مطلع از برنامههای اسرائیل به سیانان گفتند که اوایل ژانویه امسال و همزمان با گسترش اعتراضات سراسری در ایران، اسرائیل مقدمات استقرار مخفیانه در امتداد مرز ایران و آذربایجان را آغاز کرد؛ ابتدا دستگاههای شنود و تجهیزات اطلاعاتی در منطقه کار گذاشته شد تا راه برای اقدامات بعدی هموار شود.
اسرائیل قصد داشت این عملیات را همزمان با موج اول حملات هوایی (در اواسط ژانویه) اجرا کند، اما پس از آنکه «دونالد ترامپ»، رئیسجمهور وقت آمریکا، در آخرین لحظات حملات هوایی را متوقف کرد، اسرائیل تصمیم گرفت این استقرار را به طور یکجانبه پیش ببرد.
از آنجا که رهبری اسرائیل معتقد بود مذاکرات آمریکا و ایران قطعاً به شکست خواهد انجامید، نیروی هوایی اسرائیل با استفاده از هواپیماهای رادارگریز و نیروهای ویژه، تجهیزات را در منطقه مستقر کرد. از آن زمان تاکنون، این پایگاههای اطلاعاتی پیوسته در حال جمعآوری اطلاعات دربارهی جابهجایی نیروهای ایرانی و تأسیسات نظامی و همچنین هشدار زودهنگام دربارهی پرتاب موشک از سوی ایران بودهاند.
کمتر از دو هفته پس از این استقرار، «گیدعون ساعر»، وزیر امور خارجهی اسرائیل، به باکو، پایتخت آذربایجان، سفر کرد و با الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، و شماری از مقامات عالیرتبهی این کشور دیدار کرد. در مه ۲۰۲۵ نیز آذربایجان میزبان دیداری کاملاً محرمانه میان اسرائیل و سوریه بود.
یک منبع آگاه گفت یکی از مهمترین اقداماتی که اسرائیل از خاک آذربایجان انجام داد، عملیات ترور «رحمان مقدّم»، رئیس واحد اطلاعات سامانهی اطلاعاتی «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» (IRGC) در تاریخ ۴ مارس بود. اسرائیل او را طراح توطئۀ ترور «دونالد ترامپ» در سال ۲۰۲۴ میداند.
یک روز بعد، در تاریخ ۵ مارس، حملات پهپادی به «جمهوری خودمختار نخجوان» آذربایجان انجام شد که در اثر آن دو نفر زخمی شدند. آذربایجان این حملات را به شدت محکوم کرد و مسئولیت آن را متوجه ایران دانست. ایران نیز انجام این حملات را رد کرد و برخی گزارشها را «عملیات پرچم دروغینِ طراحیشده» توصیف نمود.
در تاریخ ۶ مارس، سازمان امنیت آذربایجان اعلام کرد که نقشۀ حملهی «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» به زیرساختهای حیاتی و اهداف اسرائیلی و یهودیان در این کشور را خنثی کرده است. چند هفته بعد، اسرائیل رسماً اعلام کرد که این یک عملیات مشترک بوده و «موساد»، ارتش اسرائیل و سازمان امنیت داخلی اسرائیل (شینبت) در آن مشارکت داشتهاند.
اسرائیل و آذربایجان روابط تنگاتنگی بر پایۀ تجارت انرژی و تسلیحات دارند: آذربایجان نفت خام فراوانی در اختیار اسرائیل میگذارد و در مقابل، اسرائیل تجهیزات پیشرفتۀ نظامی به آذربایجان صادر میکند. برخی از این تسلیحات در جنگهای ناگورنو-قرهباغ در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ توسط آذربایجان علیه ارمنستان به کار گرفته شد. در سال ۲۰۱۶، آذربایجان نخستین مشتری خارجی سامانۀ پدافندی «گنبد آهنین» اسرائیل شد.
«گِرشُن کُگان»، کارشناس مسائل ایران و پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک «بِگین-سادات»، پیش از آغاز جنگ با ایران نوشته بود: «استراتژی اسرائیل در قبال آذربایجان همواره بر پایۀ احتیاط و低调کاری بوده و عمدتاً بر انتقال تسلیحات، همکاری اطلاعاتی و وابستگی متقابل بلندمدت فناورانه در زمینۀ امنیت استوار است.»
«جاشوا کوچرا»، تحلیلگر ارشد گروه بینالمللی بحران (Crisis Group) گفت روابط دوجانبه با اسرائیل برای آذربایجان اهرمی دیپلماتیک مهم فراهم کرده و باکو میتواند با بهرهگیری از لابی اسرائیل در کنگرۀ آمریکا، فضای دیپلماتیک خود را گسترش دهد.
کوچرا افزود: «آذربایجان به دنبال ایفای نقش یک قدرت منطقهای است و اغلب نقش پل ارتباطی میان اسرائیل و کشورهای عربی و دیگر رژیمهای خارج از منطقه را ایفا میکند.»
او در پایان گفت: «اگر اسرائیل واقعاً در حال کمک به آذربایجان برای مقابله با فعالیتهای بیثباتکنندۀ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی باشد، میتوان گفت که این یک موضوع بسیار محرمانه است.»