محاصرهٔ الابیض سودان: «غیرنظامیان نباید در انتظار مرگ بمانند»
نویسنده: عیسی دفالله
دراپسایت
ترجمه مجله جنوب جهانی
الابیض، سودان — «مسجد مکی» پیش از این نیز یک بار طعم آوارگی را چشیده بود. این معلم ۵۳ساله در اواخر مه ۲۰۲۵، به همراه همسر ۶۶سالهاش، «حسین عبدالباقی» و سه فرزندشان از شهر «النهود» گریختند.
هنگامی که آنها به الابیض، مرکز ایالت کردفان شمالی در فاصلهٔ تقریبی ۲۲۰ کیلومتری النهود رسیدند، خانهای را در محلهٔ «القبه» اجاره کردند، با این تصور باطل که به پناهگاهی امن دست یافتهاند.
سودان از آوریل ۲۰۲۳ درگیر جنگ بوده است؛ زمانی که رقابت بر سر قدرت میان نیروهای مسلح سودان (SAF) به رهبری ژنرال «عبدالفتاح البرهان» و گروه شبهنظامی نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) تحت فرماندهی ژنرال «محمد حمدان دقلو» معروف به «حمیدتی»، به یک منازعهٔ آشکار بدل شد که از آن زمان تاکنون کشور را ویران کرده و صدها هزار تن را به کام مرگ کشانده یا آواره ساخته است.
بنا بر گزارش تیم واکنش اضطراری محلی، از ۹ ژوئن به این سو، حملات پهپادی منتسب به نیروهای پشتیبانی سریع، بارها شهر الابیض را هدف قرار دادهاند که بر اثر آن بیش از ۴۰ نفر کشته و دهها تن دیگر مجروح شدهاند. بخش اعظم جایگاههای سوخت شهر نابود شده و نیروگاه تولید برق نیز مورد اصابت قرار گرفته است.
پمپهای آب که کارکرد آنها منوط به جریان برق است و از سیستم پشتیبان خورشیدی بیبهرهاند، از کار افتادهاند. تنورهای نانواییها خاموش شدهاند. با طنینانداز شدن صدای هر پهپاد در آسمان، بازارها به سرعت تعطیل میشوند، چرا که بازرگانان دیگر جسارت وارد کردن کالا به شهر را ندارند؛ امری که موجب افزایش سرسامآور قیمت همهچیز، از مواد غذایی گرفته تا داروهای بیماریهای مزمن شده است.
در اواخر ژوئن، «مسجد مکی» بار دیگر در حال بستن چمدانهای خود بود.
او در گفتگو با «دراپسایت نیوز» اظهار داشت: «غیرنظامیان نباید در یک شهر محاصرهشده که در آستانهٔ فروپاشی قرار دارد، به انتظار بنشینند تا مرگ و جنگ آغاز شود.»
اعضای شورای امنیت سازمان ملل متحد در بیانیهای به تاریخ ۲۰ ژوئن، نسبت به خطر قریبالوقوع جنایات گسترده هشدار دادند و خواستار توقف فوری هجمهٔ نیروهای پشتیبانی سریع به این شهر شدند. پنج روز پس از آن، فرستادهٔ شخصی دبیرکل سازمان ملل متحد در امور سودان، مراتب نگرانی خود را از تشدید خشونتها در شهر الابیض و حومهٔ آن ابراز داشت و هشدار داد که تشدیدِ بیشترِ تقابل نظامی میتواند هزاران غیرنظامی را در معرض خطر قرار داده و بحران انسانیِ هماکنون ویرانگرِ سودان را عمیقتر سازد.
این فرستاده اوضاع کنونی را با بحرانهای پیشین سودان، که در آنها خشونت علیه غیرنظامیان منجر به فجایع انسانی در مقیاس وسیع شد، مقایسه کرد. وی اظهار داشت: «متأسفانه این وضعیت ما را تا حدی به یاد تحولات گذشته در دارفور و اطراف الفاشر میاندازد و به ما هشدار میدهد که خطراتی فوری جمعیت غیرنظامی را تهدید میکند.»
شهر الفاشر در اواخر سال ۲۰۲۵ و پس از یک محاصرهٔ طولانیمدت، به تصرف نیروهای پشتیبانی سریع درآمد. این شهر به عنوان آخرین پایگاه اصلی ارتش در دارفور، ماهها حلقهٔ محاصره را برتافت تا اینکه سقوط آن، موجی از کشتارهای دستهجمعی، خشونتهای جنسی گسترده و تخریب نظاممند زیرساختهای غیرنظامی از جمله بیمارستانها را به راه انداخت.
ریشهٔ نیروهای پشتیبانی سریع به شبهنظامیان «جنجوید» بازمیگردد که در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ مرتکب نسلکشی در دارفور شدند. امروزه این نیروها توسط امارات متحدهٔ عربی تسلیح و حمایت میشوند؛ کشوری که علیرغم اعتراضات بینالمللی، از این گروه در جنگ علیه دولت مرکزی سودان پشتیبانی کرده است.
هیئت حقیقتیاب سازمان ملل متحد، خشونتهای رویداده در الفاشر را به عنوان «عملیاتی برنامهریزیشده و سازمانیافته که واجد ویژگیهای متمایزکنندهٔ نسلکشی است» توصیف کرد. پیش از پایان این بحران، غیرنظامیانِ محصور در شهر ناگزیر بودند برای بقای خود به مصرف خوراک دام و پوست بادامزمینی روی آورند.
به گفتهٔ ساکنان محلی و ناظران، الابیض اکنون پس از یک محاصرهٔ طولانی که میان سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ موجب بروز بحران انسانی فاجعهباری شد، مسیری بهشدت مشابه را طی میکند. این شهر که در کردفان شمالی واقع شده و به عنوان یک شریان حیاتی، پایتخت (خارتوم) را به منطقهٔ دارفور متصل میسازد، اکنون محاصره و بمباران شده و به سوی یک فروپاشی انسانی سوق داده میشود؛ چرا که نیروهای پشتیبانی سریع همان تاکتیکهای محاصرهای را که علیه الفاشر به کار بسته بودند، در اینجا نیز پیاده میکنند.
حملات پهپادی، مخازن سوخت، ایستگاههای آب و زیرساختهای غیرنظامی را در هم کوبیدهاند. دسترسی به کمکهای بشردوستانه بهشدت محدود شده است و همزمان با افزایش احتمال یک حملهٔ زمینی همهجانبه، هشدارهای مربوط به قحطی و تلفات گستردهٔ غیرنظامیان فزونی مییابد.
به گفتهٔ شهروندان، بحران آب به حادترین و فوریترین تهدید برای بقای روزمره تبدیل شده است. بخش عمدهٔ آب موجود در الابیض در حال حاضر از پمپهای دستی استخراج میشود و به دلیل شور بودن و عدم صلاحیت برای شرب، به شیوع بیماریهای گوارشی و کلیوی در میان ساکنان و آوارگان دامن زده است.
تهیهٔ آب مستلزم ایستادن در صفهای طولانی برای دستیابی به مقادیر محدود است. بهای یک بشکه آب اکنون به ۳۰ هزار پوند سودان — معادل تقریبی ۱۰ دلار — رسیده است؛ مبلغی که فراتر از توان مالی اکثر خانوادهها و بهویژه جمعیت آوارگان است که پس از رها کردن تمام داراییهای خود، با دست خالی یا اندک مایه به این مکان آمدهاند.
«اسدالله نصرالله»، مسئول ارتباطات کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) در سودان، طی بیانیهای ایمیلی به دراپسایت اظهار داشت: «اختلال در شبکهٔ آب، برق و سوخت در الابیض، هر دو جامعهٔ آوارگان و میزبان را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. دسترسی محدود به آب، مخاطرات بقای بنیادین و نگرانیهای سلامت عمومی را بهویژه در سکونتگاههای متراکم آوارگان در فصل بارندگی افزایش میدهد. قطعی برق بر ارتباطات و دسترسی به اطلاعات اثرگذار است، در حالی که کمبود سوخت، توانایی مردم را برای انتقال به مناطق امنتر — در صورت تمایل به خروج — بیش از پیش محدود میسازد.»
«محمد عبدالباقی» ۳۲ ساله، از اعضای تیم واکنش اضطراری الابیض، مسئله را به وضوح بیان میکند: «ما با بحران آب، بحران برق و بحران نان مواجه هستیم و جانهایی که هر روز از دست میروند. این بزرگترین فاجعه است. وضعیت انسانی فوقالعاده دشوار است و نیازمند مداخلهٔ فوری است، حتی اگر صرفاً برای کاهش بحران آب باشد.»
حملهٔ پهپادی به پست اصلی توزیع برق الابیض در ماه گذشته، شبکهٔ برق کل شهر را قطع کرد. با خاموشی پمپها و نابودی یا رها شدن جایگاههای سوخت، ژنراتورهایی که نانواییها به آنها متکی هستند، قابل سوختگیری نیستند.
به گفتهٔ «اسماعیل ابراهیم» ۳۶ ساله، از فعالان مدنی شهر، «قیمت یک قرص نان به حدود ۳۵۰ پوند سودان رسیده است». وی هزینهٔ یک خانواده را اینگونه محاسبه میکند: «تقریباً ۳۰ هزار پوند در روز برای آب و ۲۰ هزار پوند دیگر برای نان، پیش از آنکه هزینههای دیگر منظور شود.»
«خالد ضوءالبیت» ۴۶ ساله، از بازرگانان صنف الکترونیک در بازار الابیض، اتمسفر هراسآوری را که دادوستد را دگرگون ساخته است، چنین توصیف میکند:
«پهپادها در ساعات نامشخصی از شبانهروز، گاه به صورت دستهای و در قالب سه سورتی پرواز یا بیشتر در یک روز، در آسمان ظاهر میشوند. هر بار رویت آنها برای تعطیلی بازار کفایت میکند. تجار سرمایهٔ خود را به شهری که احتمال خاکستر شدنش وجود دارد، وارد نمیکنند. آنچه در قفسهها باقی مانده، روز به روز کمیابتر و گرانتر میشود.»
خالد میافزاید: «طی سه روز گذشته، برق بخشهایی از محدودهٔ بازار وصل شده است، اما محلههای مسکونی همچنان در خاموشی مطلق به سر میبرند.»
سیستم حملونقل عملاً فروافتاده است. با نایاب شدن سوخت، شهروندان پیاده یا با توکتوک (سهچرخه) و با کرایههای دوبرابر جابهجا میشوند. نهادهای دولتی تنها به صورت جزئی فعالیت میکنند.
اسماعیل ابراهیم خاطرنشان کرد: «حدود ۹۵ درصد از ساکنان الابیض به اشتغال دولتی وابستگی دارند؛ امری که آنان را در زمرهٔ آسیبپذیرترین اقشار اقتصادی در مواجهه با بحرانی قرار میدهد که همزمان حقوق آنان را از طریق تورم فرسوده ساخته و بازارهایی را که در آن خرید میکردند، ویران کرده است.»
تردد گروههای مسلح در شهر، مخاطرات مضاعفی از جمله سرقتهای مسلحانه علیه غیرنظامیان و تیراندازیهای بیهدف در بازارها، کوچهها و مناطق مسکونی را به همراه داشته که منجر به تلفات غیرنظامی، بهویژه در محلههای نزدیک به اماکن نظامی شده است.
اسماعیل گفت: «شهروند الابیض امروز به هیچ پناهی دسترسی ندارد. او زیر فشاری همهجانبه زیست میکند.»
او افزود: «نیروهای پشتیبانی سریع پیش از آنکه به سمت هدف قرار دادن مستقیم زیرساختهای غیرنظامی اعم از بیمارستانها، مدارس، منابع آب، تاسیسات برق و جایگاههای سوخت — از جمله تانکرهای سوخترسانی که تلاش میکنند خود را به شهر برسانند — سوق یابند، شهر را با توپخانه و تسلیحات سنگین تحت محاصره قرار داده بودند. دستکم شش جایگاه سوخت هدف حملات پهپادی قرار گرفتهاند؛ برخی از این حملات زمانی رخ دادند که غیرنظامیان با خودروهای خود در صف سوختگیری ایستاده بودند. خودروها در آتش سوختند و انسانها جان باختند.»
اردوگاهها نیز مصون از خطر نیستند. یک اردوگاه آوارگان در شمال شهر زمانی مورد اصابت قرار گرفت که یک پهپاد، خودروی نظامیِ حاملِ پرتابگر راکت کاتیوشا را در همان نزدیکی هدف قرار داد. مهماتِ پراکندهشده منفجر شدند و آوارگان در شمار کشتهشدگان و مجروحان قرار گرفتند.
«احمد توم» اشاره کرد که گزارشها حاکی از آن است که پهپادها اکنون تانکرهای آب آشامیدنی را هدف قرار میدهند؛ تانکرهایی که یکی از معدود ابزارهای باقیمانده برای دسترسی ساکنان به آب پاکیزه به شمار میروند.
«مسجد مکی» بار سنگینی را که در تکاپو برای تأمین غذا و آب آشامیدنی بر دوش زنان، بهویژه زنان آواره از کردفان جنوبی و غربی سنگینی میکند، تشریح کرد. او از فروپاشی کلینیکهای سیاری سخن گفت که سازمانهای بشردوستانه پیش از این اداره میکردند؛ امری که زنان باردار و مادران شیرده را از دسترسی به مراقبتهای بهداشتی اولیه محروم ساخته است.
مسجد اظهار داشت: «اکثر کودکان مبتلا به سوءتغذیه در مراکز آوارگان الابیض، زیر پنج سال سن دارند. آنها نیازمند آب سالم، مراقبتهای پزشکی و تغذیهٔ درمانی هستند. بیشتر کودکان اکنون از تحصیل بازماندهاند و در وضعیت هراس مستمر به سر میبرند — صدای یک پهپاد در آسمان کافی است تا آنها را دچار وحشت کند — و آسیبهای روانیِ وارده کاملاً مشهود است. فضاهای امن برای بازی به کلی از بین رفتهاند.»
مسجد مکی با تصرف شهر النهود توسط نیروهای پشتیبانی سریع و غارت خانهاش، همهچیز از جمله پسانداز خود را از دست داد. او اکنون که با دومین آوارگی روبرو است، از خانوادههایی در الابیض سخن میگوید که اساساً توان مالیِ ترک شهر را ندارند. آنان که سرمایهای داشتند، پیش از این به خارتوم یا شهرهای دیگر عزیمت کردهاند.
او گفت: «اکثر خانوادهها اکنون روزانه یک وعده غذا میخورند، اگر همان هم میسر باشد. بیشتر سازمانهای بشردوستانه که در منطقه فعالیت داشتند، کمکهای خود را به حالت تعلیق درآورده یا بهشدت کاهش دادهاند. آوارگانی که اخیراً از مناطق اطراف الابیض وارد شدهاند، عملاً هیچ حمایتی دریافت نکردهاند.»
«شلدون یت»، نمایندهٔ یونیسف در سودان، به دراپسایت گفت: «کمکهای بشردوستانه به تنهایی نمیتوانند پا به پای منازعات فزاینده پیش بروند. کودکان نیازمند حفاظت هستند. زیرساختهای غیرنظامی باید مصون بمانند. دسترسی به کمکهای بشردوستانه باید تسهیل شود. بیش از هر چیز، کودکان سودان نیازمند پایان یافتن این خشونتها هستند؛ خشونتهایی که همچنان امنیت، آموزش و آیندهٔ آنان را به یغما میبرد.»
احمد توم به آنچه که آن را «حدی از مسئولیتناپذیری» در پاسخ رسمی به این بحران نامید، اشاره کرد.
او گفت: «استاندار بیانیههایی صادر کرده و مدعی شده است که وضعیت عادی است، مقامات بر اوضاع کنترل دارند و خدمات به زودی احیا خواهد شد.»
توم افزود: «این اظهارات بازتابدهندهٔ واقعیت نیستند و ساکنان به آنها اعتمادی ندارند.» بسیاری تصمیم گرفتهاند ایالت را به طور کامل ترک کنند.
او همچنین به یک تحول نگرانکننده اشاره کرد: ویدئوهایی که در شبکههای اجتماعی دست به دست میشوند و نشان میدهند یک مقام بسیج نیرو، خطاب به گروهی از زنان، آنها را به حمل سلاح ترغیب میکند، در حالی که آن زنان در حال به دست گرفتن تسلیحات نمایش داده میشوند. توم هشدار داد که تلاش برای مسلح کردن غیرنظامیان، تنها خطرات پیشروی آنان را تشدید خواهد کرد.
اسماعیل ابراهیم با تأکید بر لزوم شفافیت، از مقامات خواست تا حقیقت را در خصوص ابعاد خطر، وضعیت واقعی خدمات و آنچه واقعاً بر سر غیرنظامیان تحت تکفل آنان میآید، با مردم در میان بگذارند.
اسماعیل ابراهیم خاطرنشان کرد: «الابیض یک کانون استراتژیک است که چندین ایالت و شهر را در غرب سودان به یکدیگر متصل میسازد و سقوط آن به دست نیروهای پشتیبانی سریع، نشاندهندهٔ یک دستاورد نظامی عمده خواهد بود و میتواند جنگ را به میزان قابلتوجهی طولانیتر کند؛ بهویژه از آن رو که این شهر واجد یک فرودگاه بینالمللی است که میتواند به عنوان یک نقطهٔ تدارکاتی حیاتی عمل کند.»
مسجد مکی میداند چه بر سر الفاشر آمد. او از این الگو آگاه است.
او گفت: «امیدوارم الابیض به همان سرنوشت دچار نشود.»