
پپه اسکوبار
ترجمه مجله جنوب جهانی
تاریخ، راهبرد ایران را «هنر فرسودن زمان در پهنه نبرد» نام خواهد داد. تهران به عمد دست به خویشتنداری زده است؛ چرا که زمان و بازارهای نفت، همگی به سود او کار میکنند. بیایید با بررسی چهار متغیر کلیدی آغاز کنیم که در این پیچگاهِ به شدت مخاطرهآمیز در جریانند:
۱. توانمندیهای هستهای
مجلس شورای اسلامی ایران شامگاه سهشنبه، در مطلعِ دوران جدید رهبری مجتبی [خامنهای] تشکیل جلسه داد؛ دورانی که از جمعه گذشته و پس از پایان آیینهای خاکسپاری رهبر فقید و ترورشده، آیتالله خامنهای در مشهد، آغاز شده است. ۲۹۰ نماینده مجلس به اتفاق آرا دو مصوبه را به تصویب رساندند:
- مصوبه اول: دولت را – به ریاست پزشکیان – مکلف میسازد تا «به توانمندیهای هستهای شتاب بخشد». این امر را هم میتوان به معنای جهش در غنیسازی اورانیوم تعبیر کرد و هم به عنوان اقدامی به مراتب بازدارندهتر و چالشبرانگیزتر.
- مصوبه دوم: هرگونه سازش با ایالات متحده بر سر شروط پیشین را رد میکند. به زبان ساده: حتی اگر تفاهمنامه (MOU) جدیدی در کار باشد – تفاهمنامهای که ترامپ عملاً با خروج از نشست ناتو در آنکارا آن را پاره کرد – شروط ایران برای آمریکاییها به مراتب سختگیرانهتر خواهد بود.
۲. کانال ارتباطی ایران-پاکستان-قطر
در اوایل این هفته، اسلامآباد و دوحه رایزنیهای فشرده و حواصیلآمیزی را آغاز کردند تا شاید بتوانند گفتگوهای مستقیم با تهران را همین یکشنبه پیشرو بازگشایی کنند. این یک «کارِ سیزیفوار» (کوششی طاقتفرسا و بیسرانجام) است؛ چرا که این تلاشها در تضاد عمیق با بمبارانهای سنگین آمریکا علیه اهداف ایرانی – از جمله زیرساختهای غیرنظامی – و شعار «انتقام» قرار دارد که هفته گذشته از حنجره میلیونها تن در خیابانهای ایران طنینانداز شد. انتقامی که با توجه به شدت حملات ایران به پایگاههای آمریکا در سراسر خاورمیانه، چندان به درازا نکشید. با این حال، دیپلماسی همچنان در جریان است؛ هرچند میانجیگران هدف آن را از «مسیر دستیابی به توافق» به «پیشگیری از فاجعه» تقلیل دادهاند.
۳. کانال پنهانی ترامپ-منیر
میانجیگرانِ باقیمانده در این میدانِ ویرانِ مذاکره تایید میکنند که ترامپ همچنان به صورت مستقیم با عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، تماس میگیرد و او را تحت فشار میگذارد تا یک «راه خروج آبرومندانه» بیابد تا از تحقیر شخصی او جلوگیری شود. این امر، هیاهوی همیشگی رئیسجمهور آمریکا در رسانهها را که مدعی است «ایران التماس میکند تا توافق کند»، کاملاً باطل میسازد. واقعیت دقیقاً برعکس است و در این میان، ژنرال منیر آخرین امید ترامپ برای یافتن آن راه خروج است.
۴. پاسخ نظامی ایران به بمبارانهای آمریکا
این پاسخ بهویژه شامل بهکارگیری مهمات خوشهای نقطهزن است که پایگاههای آمریکایی در عمان، کویت، سوریه، بحرین، قطر و اردن را زمینگیر کرده است. بخش عمدهای از خسارات واقعی هرگز رسانهای نمیشود؛ از پایگاه هوایی العدید در قطر تا مرکز فرماندهی و کنترل در اردن؛ از انهدام کامل سامانههای موشکی پاتریوت در کویت تا پایگاه هوایی الظفره در امارات؛ و از نابودی آشیانه پهپادهای MQ-9، پرتابگرهای هایمارس (HIMARS) و انبارهای مهمات گرفته تا اسکلههای سوخترسانی در بندر دقم عمان. اینها سوای جنگندهها و هواپیماهای سوخترسانی است که در اردن منهدم شدند. دو ضربه اخیر بسیار کاری بود؛ بندر دقم در سواحل دریای عرب و خارج از تنگه هرمز قرار دارد. این همان جایی است که ناوهای آمریکایی بدون ورود به خلیج فارس در آنجا پهلو میگیرند، سوختگیری میکنند و خدمات تعمیراتی دریافت مینمایند؛ یعنی یک گره کلیدی در پشتیبانی عملیاتی ناوگان آمریکا در شمال اقیانوس هند.
موضع مجتبی خامنهای چیست؟
حتی اگر راهی برای یک «تفاهمنامه نسخه ۲.۰» باز شود، تهران در همان نخستین نشست به روشنی اعلام خواهد کرد: واشنگتن باید بند اول تفاهمنامه (مبنی بر پایان دادن به تمامی جنگها) را اجرا کند. بدون این اقدام، گفتگویی در کار نخواهد بود. در این میان، با وجود «محاصره ترامپی نسخه ۲.۰» یا بدون آن، تهران عبور و مرور از تنگه هرمز را به شدت محدود نگاه خواهد داشت: تردد تنها از طریق آبراههای تحت کنترل نیروی دریایی سپاه پاسداران در برابر جزیره لارک امکانپذیر است.
معمای مجتبی
معماری امنیتی غرب آسیا نه تنها تغییر کرده، بلکه از هم گسسته و بازطراحی شده است. شروط این بازطراحی از سوی تهران دیکته میشود؛ کشوری که کنترل پلههای تنش را در سراسر خلیج فارس در دست دارد. تفاهمنامه ۱۴ مادهای نشان میدهد که ایران تعیینکننده شروط است و میانجیگران نیز این را میدانند. آنها سراسیمه در تلاشند تا یک کانال گفتگوی غیرمستقیم و شکننده را زنده نگه دارند. رهبر جدید، مجتبی خامنهای، از یک اجماع ملی قاطع برخوردار است. او از جمعه گذشته، به عنوان رهبر عهد جدید، عملاً از طریق دستورالعملهای مکتوب کشور را اداره میکند. محمود نبویان، از نمایندگان متنفذ مجلس، پیش از این برخی از نامههای درونی مجتبی را در سیمای جمهوری اسلامی قرائت کرده است؛ نامههایی که در آنها او با هرگونه امتیازدهی هستهای مخالفت کرده، خواستار پرداخت غرامت از سوی آمریکا شده و بر کنترل انحصاری ایران بر تنگه هرمز پای فشرده است. ایران به سادگی به میز مذاکره باز نخواهد گشت؛ فرقی نمیکند میانجیگران یا تحلیلگران پشتمیزنشین چه استدلالهایی بتراشند. فریادهای یکصدای عزاداران به مدت شش شبانهروز، از تهران و قم تا مشهد، تنها یک چیز را میخواست: «انتقام». و مجتبی دقیقاً همین نکته را در بیانیه مکتوب خود مورد تاکید قرار داد. روایت مذهبی و راهبردی که به این عصر جدید در جمهوری اسلامی ایران شکل میدهد، مرگ [آیتالله] خامنهای را در عمق داستان بنیادین هویت سیاسی شیعی ادغام میکند؛ و ترور او توسط یک قدرت خارجی را به یک فداکاری مقدس بدل میسازد. در این قاب، «انتقام» معنایی فراتاریخی مییابد. مجتبی انتقام را نه یک تصمیم سیاسی یا موضوعی دولتی، بلکه اراده یک ملت و بالاتر از آن، یک مأموریت الهی و فراتر از زمان تعریف کرده است. از این رو، تاریخ قضاوت خواهد کرد که این انتقام چه زمان محقق شده است. مجتبی این مسئله را به گونهای تبیین کرده که وابسته به شخص او یا هیچ نهاد و مقام دولتی نیست: «ملتهای آزاده جهان» هر کدام بخشی از این مأموریت مقدس را پیش خواهند برد. این بیانیه به عنوان یک الهیات سیاسی در عصر پسامدرن، در سطح و مرتبه متفاوتی قرار دارد.
نرگسِ غرق در تبلیغات خود
در این میان، مسیر مذاکره با محوریت قالیباف و عراقچی و مسیر فرماندهی و کنترل نظامی سپاه پاسداران با محوریت وحیدی، در بدنه دولت به ریاست پزشکیان در کنار هم به حیات خود ادامه خواهند داد. در واقع، این دو بال، دو بردار از یک فرآیند واحد هستند. تمام لفاظیها درباره «شکافهای درونی»، چیزی جز تبلیغات آمریکایی نیست. حال نگاهی به این بوقهای تبلیغاتی بیندازیم. عیان است که محور صهیونیستی واشنگتن-نیویورک-تلآویو تمام توان خود را به کار بسته تا ایالات متحده را در وضعیت «جنگ تمامعیار» (Totaler Krieg) نگاه دارد. بدین ترتیب، هر اقدام تهران – که همواره جنبه دفاعی دارد – به عنوان یک «اعلام جنگ» جلوه داده میشود و هر راه خروج دیپلماتیک مانند این تفاهمنامه، به «باجدهی» تقلیل مییابد. ذهنیتی که بر مدار جنگ تمامعیار میچرخد، مارپیچ تنش مستمر را تضمین میکند و به تهران این مشروعیت را میدهد که دست به هر پاسخی بزند؛ خواه بستن تنگه هرمز باشد و خواه احتمال خروج از انپاتی (NPT). امری که به نوبه خود دست شاهینهای صهیونیست را برای دمیدن در صور جنگِ بیشتر باز میگذارد. این ماشین جهنمی و چرخه خودویرانگر، در نهایت به سود ایران تمام میشود؛ زیرا ایران تنها به تداوم این چرخه نیاز دارد. هر چرخش این ماشین، شیوههای ویرانگری امپراتوری آمریکا را به مشروعیت بیشتر ایران در داخل و در بخش اعظم جنوب جهانی بدل میسازد. ترامپ اکنون دقیقاً در جایگاه «نرگسِ غرقشده در خودشیفتگی» قرار دارد و با واقعیتهای ناگواری روبهروست: تنگه هرمزی که بسته شده، بهای نفتی که با ورود ذخایر استراتژیک آمریکا (SPR) به وضعیت هشدار قرمز به شدت جهش خواهد کرد و احتمال خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای. باید به یاد داشت که ضربالاجل ۶۰ روزه این تفاهمنامه در اواسط اوت (مردادماه)، یعنی تنها یک ماه دیگر، به پایان میرسد. یا باید تا آن زمان توافقی نهایی حاصل شود یا کل این چارچوب ملغی خواهد شد. بار دیگر برای ثبت در تاریخ: از نظر تهران، تفاهمنامه اولیه ۱۴ مادهای تنها گزینه روی میز است. هیچ بازنگری در کار نخواهد بود، بلکه تنها اجرای گامبهگام آن مد نظر است. تهران باید این مسئله را کاملاً تفهیم کند، چرا که آمریکاییها هنوز آن را درک نکردهاند. ایران پیش از این، برگ برنده اصلی جنگ یعنی تنگه هرمز را برده است. این مسئله هرگز ربطی به پرونده هستهای نداشته و واشنگتن ناگزیر است این واقعیت را بپذیرد.
چشماندازهای تیره و تار پیشرو
پذیرش این واقعیت برای آمریکا تقریباً محال خواهد بود. یک «تنشزدایی مدیریتشده» اکنون به سرابی در بیابان میماند. همین امر در مورد وضعیت «بنبست منجمد» نیز صادق است؛ وضعیتی که در آن گفتگوها بدون توافق ادامه یابد، برخوردهای پراکنده با نفتکشها رخ دهد و تردد دریایی در سطح یکسوم تا یکپنجم میزان پیش از جنگ باقی بماند. در شرایط کنونی، تمامی نشانهها حکایت از یک تنش عمودی دارند: انسداد کامل هرمز، موج جدید و تهاجمی حملات آمریکا و پاسخ ایران با خروج از انپاتی. در میدان عمل، ترامپ با ایران مذاکره نمیکند؛ او مذبوحانه در تلاش است تا یک شکست راهبردی عظیم را جبران کند. «آتشبس» برای او همیشه یک وقفه تاکتیکی جهت بازیافتن برتریِ ازدسترفته بوده است. ترامپ خواهان تسلیم، فروپاشی کامل، تغییر رژیم و تبدیل ایران به یک نوبردهداری نوین بود. آنچه او به دست آورد، تفاهمنامهای است که درکی از آن ندارد و شاید حتی آن را نخوانده باشد، هرچند با هیاهوی فراوان در ورسای پای آن را امضا کرد. او حتی نمیفهمد سندی که امضا کرده، حق تصمیمگیری درباره تنگه هرمز را میان ایران و عمان تقسیم نمیکند، بلکه آن را منحصراً به ایران واگذار مینماید. به همین دلیل است که او تلاش میکند آنچه را امضا کرده، بدون اعتراف به آن بازنویسی کند؛ آن هم با ابزار اجبار عریان در پوشش دیپلماسی، وادار کردن تهران به عقبنشینی از دستاوردهایش و ورود به فاز جنونآمیزِ تهدید به بمباران تمامی نیروگاهها، پلها و مراکز انرژی ایران در هفته آینده. از نظر فنی، ایران به تکتک بندهای تفاهمنامهای که امضا کرد پایبند بود. این ایالات متحده بود که – به عنوان چند نمونه اندک – از آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران سر باز زد، تحریمهای جدیدی وضع کرد (نقض آشکار ماده ۹)، معافیتهای تحریم نفت را لغو نمود (نقض آشکار ماده ۱۰) و جنگ را از سر گرفت (نقض آشکار ماده ۱). با گذر زمان، تاریخ از این رویداد به عنوان یک نمونه مطالعاتی درباره چگونگی کشتن زمان در جنگ یاد خواهد کرد. تهران در برابر واشنگتن به عمد دست به خویشتنداری میزند، چرا که زمان و بازار نفت با او یار هستند. ذخایر استراتژیک نفت آمریکا در کمتر از یک ماه به پایان میرسد و تسلط ایران بر تنگه هرمز مطلق است. تنها یک «دولت-تمدن» که به دستوپنجه نرم کردن با انواع متغیرهای تاریخی خو گرفته است، میتواند بازی بسیار طولانیتری را نسبت به یک ماشین جنگی و امپراتوری خشن پیش ببرد؛ بازیگری که در عین حفظ توان آتش حیاتی خود، بقایای ضربهگیر راهبردی امپراتوری را به فرسایش میکشاند.
