تحلیلی بر «مثلث» آمریکا، اسرائیل و ایران: چرا منازعه به حملات متقابل آمریکا و ایران و جنگ محاصره اقتصادی برای «کنترل تنگه» بدل شد؟
نویسنده: وی یوئهجیانگ
منبع: وبسایت اتوپیا چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
از زمان دستیابی آمریکا و ایران به توافق آتشبس در ۸ آوریل ۲۰۲۶، رؤسای جمهور دو کشور در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ یادداشت تفاهمی را از راه دور به امضا رساندند. طبق این سند، بلافاصله پس از امضای یادداشت تفاهم، ایالات متحده اقداماتی را برای رفع محاصره دریایی ایران و متوقف کردن هرگونه مداخله یا ایجاد مانع علیه این کشور آغاز میکرد و ظرف ۳۰ روز محاصره دریایی را به طور کامل لغو مینمود. روز بعد، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که نیروهای آمریکایی محاصره ترافیک دریایی تمام بنادر و مناطق ساحلی ایران را برداشتهاند. با این حال، دونالد ترامپ در ۸ ژوئیه ۲۰۲۶ هنگام شرکت در نشست سران ناتو در آنکارا، پایتخت ترکیه، اعلام کرد که به باور او، یادداشت تفاهم به دست آمده میان آمریکا و ایران «پایان یافته» است.
در همان روز (۸ ژوئیه) به وقت محلی، ایالات متحده به بهانه پاسخ به حملات ایران به کشتیهای تجاری عبوری از تنگه هرمز، برای نخستین بار به زیرساختهای ایران حمله کرد. آمریکا با استفاده از موشکهای کروز، دو پل راه آهن در شمال ایران و چندین نقطه در استانهای ساحلی جنوب (از جمله مناطق اطراف نیروگاه اتمی بوشهر) را هدف قرار داد. در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ به وقت محلی، نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با ۱۰ فروند موشک بالستیک، «مرکز فرماندهی و کنترل آمریکا در غرب آسیا» و پایگاه هوایی نیروهای آمریکایی در الأزرق اردن را هدف حمله قرار داد. تا ساعت ۱۴:۰۰ روز شانزدهم به وقت شرقی آمریکا، سنتکام در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که نیروهای آمریکایی «ششمین شب پیاپی» از حملات جدید علیه ایران را برای تضعیف بیشتر توان نظامی این کشور اجرا کردهاند. اهداف آمریکا از مناطق جنوبی ایران مانند سیریک، بندرعباس و جزیره قشم به مراکز فرماندهی، تأسیسات پدافند هوایی، مواضع موشکی، پایگاههای پهپادی، مرکز پایش ساحلی، سامانههای دفاع ساحلی و انبارها و مواضع پرتاب موشک کروز گسترش یافت و زیرساختهایی مانند فرودگاهها، پلها و ایستگاههای قطار در جنوب ایران را نیز در بر گرفت. در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶ به وقت محلی، مرکز مشترک اطلاعات دریایی زیر نظر نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که ارتش آمریکا از ساعت ۲۰:۰۰ به وقت گرینویچ ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ (ساعت ۰۴:۰۰ بامداد ۱۵ ژوئیه به وقت پکن)، محاصره دریایی تمامی بنادر و مناطق ساحلی ایران را به اجرا خواهد گذاشت. این محاصره شامل تمامی شناورها صرفنظر از پرچم آنها میشود. دامنه محاصره تمام خطوط ساحلی ایران، از جمله بنادر و پایانه خطوط نفتی را در بر میگیرد. این عملیات مانع از عبور ترانزیتی شناورهای بیطرف به مقاصد غیرایرانی یا خروج از آنها از طریق تنگه هرمز نخواهد شد. محمولههای بشردوستانه اجازه عبور خواهند داشت، اما مشروط به بازرسی خواهند بود. فرماندهی مرکزی آمریکا در ۱۳ ژوئیه به وقت محلی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که طبق دستور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ارتش این کشور از ساعت ۱۶:۰۰ روز ۱۴ ژوئیه به وقت شرقی، ازسرگیری محاصره دریایی ایران را آغاز خواهد کرد. در این پیام آمده است که ارتش آمریکا تدابیر محاصره را برای تردد شناورها در بنادر و مناطق ساحلی ایران اجرا میکند و به حمایت از کشتیرانی تمام شناورهایی که ناقض قوانین محاصره نیستند در آبهای منطقه ادامه خواهد داد. در ۱۳ ژوئیه به وقت محلی، ترامپ اعلام کرد که آمریکا محاصره دریایی ایران را از سر میگیرد، اما در عین حال تضمین داد که تنگه هرمز برای سایر کشورها باز خواهد ماند و خواستار دریافت ۲۰ درصد «هزینه امنیتی» برای تمام کالاهای ترانزیتی از طریق این تنگه شد. اما در ۱۴ ژوئیه به وقت محلی، ترامپ موضع خود را تغییر داد. او در شبکه اجتماعی «تروت سوسیال» نوشت که بر اساس رایزنیهای سازنده با رهبران کشورهای خاورمیانه، تصمیم گرفته است طرح «جبران خسارت ۲۰ درصدی آمریکا» را لغو کرده و آن را با انعقاد قراردادهای تجاری و سرمایهگذاری کشورهای حاشیه خلیج فارس با آمریکا جایگزین کند. ترامپ در پستی نوشت: «به لطف قدرت نیروهای مسلح آمریکا، نفت با مقیاسی بیسابقه و به روانی در حال جریان است. تنگه هرمز اکنون به روی همه شناورها به جز ایران باز است.»
تنگه هرمز: از ابزار چانهزنی تا سیطره بر گذرگاه
در حال حاضر، تنگه هرمز از یک چماق و ابزار چانهزنی میان آمریکا و ایران، به هدف مستقیم دو طرف برای کسب حق صلاحیت و قیمتگذاری تبدیل شده است. رفتوآمد نفتکشها از این تنگه به پایینترین حد خود در دو ماه اخیر رسیده و صرفنظر از اینکه ادعای کدام طرف به بار بنشیند، ظرفیت واقعی عبور از تنگه در حال کاهش است. خبرگزاری شینهوا به نقل از گزارش شرکت تحلیل دادههای دریایی «ویندوارد» (مستقر در لندن) در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ گزارش داد که به دلیل درگیریهای مداوم میان آمریکا و ایران، حجم رفتوآمد در تنگه هرمز به شدت کاهش یافته و حرکت شناورهای تجاری از خلیج فارس عملاً متوقف شده است. طبق این گزارش، تردد در تنگه هرمز طی روزهای اخیر دچار نوسانات شدیدی شده است:
- ۷ ژوئیه ۲۰۲۶: ۵۱ مورد عبور ثبت شد و تعداد شناورهای خروجی از خلیج فارس جهش یافت و به ۳۵ فروند رسید.
- ۸ ژوئیه ۲۰۲۶: ۳۵ مورد عبور ثبت شد؛ از ۱۸ شناور خروجی، تنها ۲ فروند از مسیر جنوبی عبور کردند که نشان میدهد پس از حملات شب قبل، اپراتورها تصمیم گرفتند از آبراه نزدیک به عمان فاصله بگیرند.
- شب ۸ ژوئیه تا بامداد ۹ ژوئیه: تنها ۵ مورد عبور ثبت شد که فقط یک شناور از خلیج فارس خارج شد. این گزارش اشاره میکند که مسیر جنوبی تنگه هرمز عملاً متروکه شده و خروج شناورهای تجاری برای نخستین بار از زمان بازگشایی نسبی در اواسط ژوئن ۲۰۲۶، وارد مرحله تعطیلی واقعی شده است. سطح ریسک در تنگه هرمز و آبهای اطراف آن در حال حاضر «بحرانی» ارزیابی میشود. همپوشانی عواملی چون درگیریهای مداوم، فروپاشی آتشبس، بازگشت تحریمها و عدم قطعیت در امنیت آبراه، مخاطرات منطقه را تشدید کرده است. تحلیلگران اشاره میکنند که دور جدید حملات متقابل همچنان ناشی از حمله به شناورهای تجاری بود (که ریشه در اعلام چندباره بستن تنگه هرمز از سوی ایران داشت) و بار دیگر تعارضات غیرقابل حل دو طرف در مسئله کشتیرانی در تنگه هرمز را برجسته کرد. آمریکا همچنین مسئولیت آغاز این حملات را متوجه ایران دانست و مدعی شد که ایران با شلیک به شناورهای تجاری در حال عبور از تنگه، یادداشت تفاهم را نقض کرده و واشنگتن نمیتواند «دست روی دست بگذارد». تنگه هرمز شریان حیاتی انرژی جهان و اصلیترین کارت بازی ایران در برابر آمریکا است.
استراتژی «محاصره جزیره» و شریانهای اقتصادی
پس از نخستین دور حملات آمریکا و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶، ایران اگرچه آسیبهای سنگینی دید، اما تسلیم نشد. برعکس، ایران با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی خود، دست به عملیاتهای پیدرپی علیه کشتیها در تنگه هرمز زد و در ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶ مسدود شدن تنگه را اعلام کرد که به آسیب دیدن یا آتش گرفتن چندین کشتی باری انجامید. این اقدام به طور مستقیم زنجیره تأمین انرژی جهان و منافع متحدان آمریکا را تهدید کرد. عملیات محاصره جزیرهای به اقداماتی نظامی گفته میشود که عمدتاً با محوریت نیروهای دریایی و با همکاری نیروهای زمینی، هوایی و سامانههای پهپادی انجام میگیرد. در این نبرد از تسلیحات، آتشباری و ایجاد موانع برای کنترل یک منطقه دریایی، جلوگیری از عبور دشمن یا قطع ارتباطات دریایی خارجی وی استفاده میشود. هدف اصلی در عملیات محاصره جزیرهای، لزوماً انهدام مستقیم نیروهای انسانی دشمن نیست؛ بلکه هدف آن است که از طریق جداسازی اجباری، فرسایش روحیه، بلعیدن توان اقتصادی، منزوی کردن نیروهای مدافع، و قطع کمکهای خارجی، دشمن را از نظر سیاسی منزوی، از نظر اقتصادی بینصیب و از نظر توان نظامی فرسوده ساخته و در نهایت بدون نیاز به جنگ مستقیم، او را وادار به تسلیم کنند یا شرایط را برای عملیات پیادهسازی نیرو در آینده فراهم سازند. تحلیلگران معتقدند اقدام آمریکا در اعلام محاصره تنگه هرمز، در واقع تلاش برای قطع شریانهای تجارت نفتی ایران با جهان بیرونی از طریق ضربات سخت و در نتیجه تضعیف توسعه اقتصادی داخلی این کشور است. بر اساس تازهترین پیشبینی صندوق بینالمللی پول، اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶ ممکن است ۵.۴ درصد کوچکتر شود و نرخ تورم میانگین آن به حدود ۶۹ درصد برسد. بانک جهانی نیز خاطرنشان کرده است که جنگ، تحریمها و کمبود انرژی و منابع آب دست به دست هم داده و سرمایهگذاری، مصرف و اقتصاد غیرنفتی را سرکوب میکنند که این امر باعث وخامت بیشتر قیمت مواد غذایی، تامین کالاهای وارداتی و خط فقر در ایران خواهد شد.
ترامپ برای تحقق استراتژی کنترل شریانهای حیاتی دریایی، نمیتواند تنها به حملات هوایی برای رفع تهدیدات ایران در تنگه متکی باشد؛ او باید اهداف خود را از تأسیسات صرفاً نظامی به قطع جریان نقدینگی ایران گسترش دهد. هدف از جلوگیری از صادرات نفت ایران از طریق محاصره دریایی و حملات هوایی به پایانه نفتی جزیره خارک این است که «حتی یک بشکه نفت ایران هم صادر نشود» تا توان اقتصادی این کشور برای ادامه جنگ سلب گردد. برخی رسانهها گزارش دادهاند که تلاش آمریکا برای سلب سرمایه مقاومت ایران از طریق قطع شریان اقتصادی (درآمدهای نفتی) و انهدام زیرساختها، لزوماً به اهداف خود برای فروپاشی اقتصاد ایران نخواهد رسید. در ساختار قدرت فعلی ایران، جنگ هم یک بار مالی است و هم ابزاری برای تمرکز مجدد قدرت. اگرچه بخشهای سیویل و دیپلماتیک تمایل دارند روزنه مذاکره را حفظ کنند و وزارت خارجه به میانجیگریها ادامه میدهد، اما پس از درگذشت آیتالله خامنهای در اثر سوءقصد، مجتبی خامنهای رهبر جدید به دلیل جراحات، حضور علنی کمتری دارد و وزن سپاه پاسداران و شورای عالی امنیت ملی در تصمیمگیریهای نظامی و سیاست خارجی به شدت افزایش یافته است.
این ساختار توضیح میدهد که چرا ایران به طور همزمان سیگنالهای مذاکره و انتقام را ارسال میکند. بخشهای اقتصادی نیازمند صادرات نفت و کاهش تحریمها هستند، اما سپاه پاسداران عقبنشینی تحت فشارهای نظامی را برنمیتابد. هرگونه عقبنشینی ممکن است از سوی تندروهای داخلی به عنوان ضعف تعبیر شود و هرگونه گسترش دامنه انتقامجویی نیز مشکلات اقتصادی را عمیقتر میکند. بر این اساس، ایران یک مسیر میانه و پرریسک را انتخاب کرده است: ادامه مذاکره در یک دست و کنترل تنگه در دست دیگر. این استراتژی در کوتاهمدت میتواند فضای داخلی ایران را حفظ کرده و هزینه اسکورت را برای آمریکا بالا ببرد؛ اما با تراکم تورم، افت ارزش پول ملی و مشکلات واردات، فضای مانور ایران تنگتر خواهد شد. ایران شاید بتواند چند صباحی فشار و خفقان اقتصادی را تحمل کند، اما ادامه یک جنگ فرسایشیِ بدون افق زمانی مشخص، آن هم تحت شرایطی که صادرات نفتش متوقف شده باشد، بسیار دشوار خواهد بود.
منابع و مراجع:
۱. وی یوئهجیانگ، درسهایی از جنگ فالکلند و جنگ خلیج فارس: انتشار نیرو در محاصره دریایی به معنای تصرف جزیره است، ۲۰۲۶. ۲. وی یوئهجیانگ، جمعبندی ۸ الگوی محاصره دریایی جزایر بر اساس تجارب تاریخی، وبسایت کُنلون策، ۲۰۲۶/۰۳/۳۰. ۳. وی یوئهجیانگ، ایجاد «دیوار بزرگ دریایی»: بررسی استراتژیهای نبرد محاصره جزیرهای، روزنامه مردم، ۱۰ مه ۲۰۰۲. ۴. وی یوئهجیانگ، هیچ جزیرهای غیرقابل محاصره نیست، روزنامه گوانگمینگ، ۱۰ مه ۲۰۰۲. ۵. سون لیهوا، چهار ویژگی عملیات مشترک محاصره جزایر، مجله نیروی دریایی معاصر، شماره ۰۹، ۲۰۰۱. ۶. وی یوئهجیانگ و شی ویگوانگ، ناوگان پنجم آمریکا: حاکم خلیج فارس، مجله نیروی دریایی معاصر، شماره ۱، ۲۰۰۲. ۷. وی یوئهجیانگ، آیا ناوگان هفتم آمریکا بادیگارد تایوان خواهد شد؟، روزنامه مردم (گلوبال تایمز)، ۱۹ مه ۲۰۰۰. ۸. وی یوئهجیانگ، علت گسیل ۱۰۰ هزار نظامی آمریکایی چیست؟، روزنامه گوانگمینگ، ۲۱ ژوئیه ۲۰۰۰. ۹. وی یوئهجیانگ، چهار ستون استراتژیک در شطرنج جدید آمریکا در آسیا-پاسفیک، روزنامه جهان، ژوئیه ۲۰۰۴. ۱۰. وی یوئهجیانگ، بازآرایی نیروهای آمریکایی در آسیا-پاسفیک، روزنامه مردم (نشریه داخلی)، ۴ ژوئیه ۲۰۰۳. ۱۱. وی یوئهجیانگ، سنگبنای سلطه جهانی: نگاهی به ۵ ناوگان بزرگ نیروی دریایی آمریکا، خبرگزاری شینهوا (مرجع اخبار)، ۹ اوت ۲۰۰۱. ۱۲. چیو شان، بررسی کلی: احیای ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس، وبسایت مردم، ۱ نوامبر ۲۰۰۱. ۱۳. چیو شان، بازگشت پس از ۵۰ سال: حکمرانی بر خلیج فارس، اینترنت، ۱ نوامبر ۲۰۰۱. ۱۴. وی یوئهجیانگ، پایگاههای آمریکا در آسیا؛ اهداف آسان در زمان جنگ، وبسایت کُنلون策، ۲۰۲۶/۰۶/۱۹. ۱۵. وی یوئهجیانگ و ژو لیبو، اژدهای خروشان در نبردهای دریایی: گذشته، حال و آینده ناوهای هواپیمابر، ۲-۱۹۹۹. ۱۶. وی یوئهجیانگ، ناوگان هفتم: پل ترانزیتی مداخله آمریکا در آسیا، هفتهنامه لوئوانگ، ۲۰۰۰. ۱۷. وی یوئهجیانگ، سه مداخله نیروی دریایی آمریکا در بحران تنگه تایوان، مجله نیروی دریایی معاصر، ۲۰۰۰. ۱۸. وی یوئهجیانگ و دیگران، هیچ جزیرهای دستنیافتنی نیست: غافلگیری در عملیاتهای آبی-خاکی، مجله نیروی دریایی معاصر، ۲۰۰۰. ۱۹. وی یوئهجیانگ، چگونه حوثیها توانستند با امکانات ناچیز در برابر ارتش آمریکا مقاومت کنند؟، کانال رسمی پژوهشکده ادغام نظامی-غیرنظامی شانگهای، ۱۳ مه ۲۰۲۵. ۲۰. وی یوئهجیانگ، روند دور جدید منازعات فلسطین و اسرائیل و افقهای آن، ۱۴ اکتبر ۲۰۲۴. ۲۱. وی یوئهجیانگ، چرا دولت ترامپ «گنبد آهنین» را به «گنبد طلایی» تبدیل کرد؟، ۲۷ مه ۲۰۲۵. ۲۲. وی یوئهجیانگ، تفاوت تاکتیکی دو حمله ایران به اسرائیل تحت عنوان «وعده صادق»، ۶ اکتبر ۲۰۲۴. ۲۳. وی یوئهجیانگ، استراتژی شریانهای دریایی ترامپ: تمامی حملات نظامی به ایران برای کنترل تنگه هرمز است، وبسایت کُنلون، ۲۰۲۶/۰۳/۲۵.