تلاش بغداد برای ایجاد تعادل بین ایران و آمریکا
دمیتری نفیودوف (Dmitry NEFYODOV)، دانشمند علوم سیاسی، کارشناس مسائل بینالمللی
ا. م. شیری- کفگیر رژیم تروریستی آمریکا به ته دیگ خورده یا مقامات جمهوری اسلامی را احمق تصور میکند؟ بنظرم، هر دو!
رژیم امپراتوری آمریکا که با حمله به میهن ما- ایران، خود را در باتلاق خودساخته گرفتار کرده است، در تلاش برای خروج از آن، هر بار یکی از ایادی و عوامل خانهزادش را واسطه قرار میدهد. بعد از البوسعیدی، وزیر خارجۀ عمان و مقامات ایالتهای قطر و پاکستان، بویژه، افراد معلومالحالی مانند نواز شریف و آصم منیر، اکنون علیالزیدی، یکی از نایبالسطنههای مفلوک استعمار آمریکا در عراق را واسطه قرار داده است. در این واقعیت که امپریالیسم آمریکا را احمقان اداره میکنند، جای تردید نیست. اما اینکه مقامات جمهوری اسلامی را همچو خود میپندارند، درست است. زیرا، «کافر همه را به به کیش خود پندارد». و این واقعیت را مقامات ایران با عقبنشینیهای یکی پس از دیگری خود ثابت کردهاند. بویژه، با اینکه آمریکا با هر بار «شل کن- سفت کن»های خود، ضربات ویرانگر و تلفات جبرانناپذیری به میهن ما وارد میکند، اما مقامات کشور مدام عقبنشینی میکنند، خود نشانۀ آشکار چنین مدعاست. نفس دیدار و گفتگو با «محللهای» آمریکایی، صرفنظر از نتیجۀ آن، خودش یک عقبنشینی مهلک محسوب میشود. و عجیبتر اینکه، چرا مقامات کشور ما بجای بهرهگیری از کمک کشورهای تأثیرگذار هم در سیاست و هم در عرصههای اقتصادی و نظامی جهان، به واسطهگری کشورهایی تن میدهند که خودشان مستعمرۀ آمریکا و مقاماتشان منصوب آن هستند. در این زمینه، میتوان گفت که عراق حتی از عربستان سعودی هم مستعمرهتر است. بگونهای که آمریکا از سال ٢٠٠٣ نفت عراق را میفروشد و با پول آن، فقط حقوق مقامات و کارکنان دولتی و هزینههای روزمرۀ عراق را میپردازد. از قضا، مشکل اصلی عراق در عدم پرداخت بدهیهایش به ایران، به دلیل اخلالگریهای آمریکاست.
با این اوصاف، اگر مقامات جمهوری اسلامی ایران یک بار دیگر بر سر برنامههای هستهای و موشکی (دفاعی) یا تنگۀ هرمز به مذاکره با آمریکا تن دهند، در واقع، عامدانه به میهن و ملت خیانت میکنند. در این صورت، باید خود را آمادۀ پاسخگویی بکنند؛ پاسخگویی به جرم حیانت!
***
طرحهای بلندپروازانه برای تنوعبخشی به صادرات منابع انرژی عراق ممکن است هرگز عملی نشوند
علی الزیدی، نخستوزیر عراق حدود یک هفته پس از سفر به آن سوی اقیانوس، به همراه فؤاد حسین، وزیر امور خارجه و شماری دیگر از مقامهای بلندپایه، راهی ایران شد تا در شرایط افزایش بیثباتی منطقهای، به حفظ توازن شکنندۀ منطقهای کمک کند.
الزیدی از ایران بهخاطر حمایت در مبارزه با گروه تروریستی «دولت اسلامی» (داعش) قدردانی کرد و بر پایبندی بغداد به همکاری با تهران در حوزۀ امنیتی تأکید نمود. از دیگر موضوعات مطرحشده، ایجاد سازوکاری برای فعالیت کمیتۀ مشترک همکاریهای اقتصادی بود.
در پایان این سفر، طرفین توافق کردند که ساخت پروژۀ دیرپای راهآهن بصره-شلمچه را به پایان برسانند. در زمینۀ حل مشکلات زیستمحیطی مانند خشکسالی نیز همکاری کنند و همچنین یک سند راهبردی برای گسترش همکاریها در حوزههای مختلف تدوین نمایند.
حجم مبادلات تجاری دو کشور اکنون از ۱۲ میلیارد دلار در سال فراتر رفته و روند رو به رشد دارد. همچنین برنامهریزی شده است خطآهن کرمانشاه–بغداد ساخته شود که شهر خانقین عراق را به خسروی ایران متصل خواهد کرد. پیشتر در ماه ژوئیه، منوچهر حبیبی، استاندار کرمانشاه، اعلام کرده بود که حدود ۴۰ درصد صادرات ایران به عراق از طریق این استان مرزی انجام میشود و خواستار تسریع در ساخت این خطآهن شده بود.
الزیدی علاوه بر مذاکرات اصلی با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در ۲۳ ژوئیه با رئیس مجلس شورای اسلامی، محمدباقر قالیباف، و رئیس قوۀ قضائیه، غلامحسین محسنی اژهای نیز دیدار کرد. (در کنار وزیر امور خارجه، عباس عراقچی، قالیباف یکی از مذاکرهکنندگان اصلی ایران در تماسها با کاخ سفید به شمار میرود.) در این دیدارها، روابط دوجانبه و تحولات منطقه مورد بررسی قرار گرفت.
به گفتۀ عباس عراقچی، مراسم بزرگ راهپیمایی اربعین در سال جاری با شکوه بیش از گذشته برگزار خواهد شد که نشاندهندۀ اهمیت بُعد مذهبی و زیارتی در روابط ایران و عراق است.
الزیدی پیش از ترک بغداد در شبکههای اجتماعی نوشت که عراق و ایران «با پیوندهای تاریخی و تمدنی، مرزهای مشترک و منافع مشترک به یکدیگر گره خوردهاند».
بر اساس گزارش رسانههای محلی، سفر الزیدی به ترکیه نیز در دست بررسی است، هرچند زمان دقیق آن هنوز اعلام نشده است.
ایران حدود یکسوم نیاز عراق به برق و گاز طبیعی را تأمین میکند، هرچند در سالهای اخیر این صادرات بارها به دلیل فشار تحریمهای آمریکا، افزایش تقاضای داخلی در ایران و اختلافات بر سر پرداختها با وقفه روبهرو شده است.
دولت دونالد ترامپ، در مارس ۲۰۲۵، مجوزی را که از سال ۲۰۱۸ به عراق اجازه میداد از ایران برق وارد کند، لغو کرد. اما ظاهراً مجوز واردات سوخت ایران همچنان به قوت خود باقی مانده است.
اگرچه توافقهای ایران و عراق عمدتاً بر مسائل اقتصادی متمرکز بود، اما برخی موضوعات حلنشده در روابط دو کشور، از جمله آیندۀ گروههای مسلح مورد حمایت تهران در عراق خارج، از دستور کار رسمی باقی ماند.
الزیدی وعده داد که گروههای شبهنظامی نزدیک به ایران را که از تحویل سلاح خودداری میکنند، از جمله کتائب حزبالله، در ساختارهای رسمی ادغام کرده و خلع سلاح کند.
از سوی دیگر، ایران همچنان مواضع گروههای مسلح وابسته به احزاب مخالف کُرد، از جمله کومله و پژاک (حزب آزادی کردستان)و برخی گروههای دیگر را که در آن سوی مرز و در قلمرو اقلیم کردستان عراق با مرکزیت اربیل مستقر هستند، هدف حملات خود قرار میدهد.
به گفتۀ علی الزیدی، امنیت دو کشور «مشترک» است و بغداد اجازه نخواهد داد از خاک عراق برای حمله به ایران استفاده شود. در ۲۲ ژوئیه، مظهر صالح، مشاور مالی نخستوزیر عراق، اعلام کرد که از آغاز عملیات «خشم حماسی»، عراق به دلیل کاهش صادرات نفت از طریق تنگۀ هرمز، بیش از ۴۰ میلیارد دلار زیان دیده است. همچنین، موضعگیری علنی عباس عراقچی در فاصله گرفتن از روایت مربوط به نقش میانجیگرانۀ بغداد نیز قابل توجه است. زیرا، تهران برای ارتباط با کاخ سفید با کمبود کانالهای ارتباطی روبهرو نیست.
از برخی اشارات دونالد ترامپ میتوان چنین فهمید که در چارچوب یک عملیات زمینی فرضی، احتمال اعزام نیروهای هوابرد به بهانۀ «حفاظت» از چاهها و خطوط لولۀ نفت و گاز در منطقۀ خلیج فارس و مرز ایران منتفی نیست. وی در دیدار ۱۴ ژوئیه با علی الزیدی اظهار داشت: «آمریکا معتقد است که دیگر به استقرار نیروهای آمریکایی در عراق نیازی نیست».
با این حال، او احتمال مداخله در آینده را نیز رد نکرد و افزود: «…فکر نمیکنیم که به حضور نظامی در آنجا نیاز داشته باشیم. این یک عملیات بسیار گسترده است. اکنون شرکتهای نفتی وارد عراق میشوند و قراردادهایی منعقد میکنند. ما آمادهایم به آنها کمک کنیم و از آنها حفاظت کنیم. اما تصور نمیکنیم که چنین اقدامی لازم باشد».
در مقابل، رهبر عراق اعلام کرد که تمام نیروهای آمریکایی باقیمانده در عراق تا پایان سپتامبر این کشور را ترک خواهند کرد. در حال حاضر حدود دو هزار نظامی آمریکایی همچنان در عراق حضور دارند که عمدتاً در پایگاه هوایی حریردر شمال عراق مستقر هستند. در این پایگاه ۱۴ فروند هواپیما و بالگرد نیروی هوایی آمریکا مستقر است. همچنین نیروهای آمریکایی در نزدیکی بغداد و سلیمانیه حضور دارند. تأسیسات پنتاگون در این مناطق، گاهوبیگاه هدف حملات نیروهای وابسته به ایران قرار میگیرد.
پیشتر واشنگتن موافقت بغداد را برای انجام سرمایهگذاریهای کلان و بلندمدت شرکتهای آمریکایی در بخش نفت و گاز عراق جلب کرده بود. به گفتۀ باسم محمد خضیر، وزیر نفت عراق، سفر علی الزیدی به آمریکا به دستیابی به توافقهایی با شرکتهای آمریکایی به ارزش تا ۲۰۰ میلیارد دلار انجامید که هدف بخشی از آنها افزایش تولید نفت عراق است. این توافقها همچنین پروژههای نفتی را دربر میگیرد که تا اواسط ژوئیه سال جاری، شرکتهای آمریکایی آنها را از بریتیش پترلیوم وEni (یک شرکت انرژی یکپارچه) خریداری کرده بودند.
در هیوستون، علی الزیدی به توافقهای اولیه با شرکتهای شورون، شل، هانیول، اکسون موبیل، هالیبرتون، کونوکوفیلیپس و ورنوا دست یافت. از جمله، با شرکت شورون قرارداد امتیاز و بهرهبرداری از میدان غرب القرنه-۲، بزرگترین میدان نفتی (نفت همراه با گاز) در استان بصره که شرکت روسی لوکاویل از اکتبر ۲۰۲۵ تحت فشار تحریمها ناچار به ترک آن شده بود، امضا شد.
در مجموع، این توافقها نزدیک به ۷۰ درصد از منابع نفت و گاز توسعهنیافتۀ عراق و بیش از ۵۵ درصد از منابع در حال بهرهبرداری این کشور را در بر میگیرد.
حدود ۹۰ درصد درآمدهای دولت عراق به صادرات نفت وابسته است و بودجۀ این کشور در سال جاری از ۱۵۰ میلیارد دلار فراتر میرود. در حال حاضر عراق توان تولید روزانه ۴٫۸ تا ۴٫۹ میلیون بشکه نفت دارد که یکی از بالاترین سطوح تولید در جهان به شمار میرود.
درگیری نظامی در خاورمیانه موجب شد تولید نفت عراق تقریباً ۵۰ درصد کاهش یابد. عواملی مانند محاصرۀ خلیج فارس و تنگۀ هرمز، حملات بدون تحریک قبلی دو طرف به بنادر عراق و مناطق مرزی با ایران، ظرفیت ناکافی خط لولۀ کرکوک به بنادر سوریه و اختلافات ترانزیتی با ترکیه در این کاهش نقش داشتهاند.
اگر عراق در فوریه پیش از جنگ حدود ۹۳ میلیون بشکه نفت از طریق خلیج فارس صادر میکرد، این رقم در آوریل ۲۰۲۶ به ۱۰٫۵ میلیون بشکه سقوط کرد و اکنون نیز اندکی بیش از ۱۱ میلیون بشکه تولید میکند.
با این حال، از ماه مه، بغداد با اصرار بیشتری خواستار افزایش حدود ۲۵ درصدی سهمیۀ خود در چارچوب اوپک پلاس شده است. مذاکرات انجامشده در آمریکا نشان داد که واشنگتن با این پیشنهاد مخالف نیست.
عراق که بیش از ۱۲ درصد از منابع نفت و گاز جهان را در اختیار دارد، همچنین یکی از حلقههای مهم ترانزیتی در منطقه به شمار میرود. در جریان سفر الزیدی به آمریکا، وی با شرکتهای یادشده و نیز با شرکت اکتشاف و مهندسی نفت و گاز «KBR» مستقر در ایالت تگزاس، توافقنامههایی امضا کرد که بر اساس آنها قرار است ظرفیت خط لولۀ نفت کرکوک-حدیثه به بنادر سوری بانیاس-طرطوس با انشعابی به بندر طرابلس در شمال لبنان، تا ابتدا یا اواسط سال ۲۰۲۹، ۳۰ تا ۳۵ درصد افزایش یابد. همزمان، ظرفیت این بنادر برای دریافت و بارگیری نفت نیز توسعه خواهد یافت.
تا سال ۲۰۳۲ نیز ظرفیت این مسیر ۲۰ تا ۲۵ درصد دیگر افزایش خواهد یافت که بخشی از آن از طریق احداث خط لولۀ بصره- حدیثه به طول ۷۰۰ کیلومتر تأمین میشود. همچنین در سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ قرار است مطالعات مربوط به احداث خط یک لوله از عراق به بندر عقبه اردن در ساحل دریای سرخ انجام شود (۲).
هنوز مشخص نیست که این طرحهای بلندپروازانه، بهطور نسبی، عملی خواهند شد یا خیر. با این حال، مقامات بغداد ناگزیر خواهند بود در مسائل مهم امنیت منطقهای و همکاریهای اقتصادیِ جداییناپذیر از آن، موضع ایران را در نظر بگیرند.
در ماه مه، عراق و پاکستان با ایران قراردادهایی برای واردات نفت و گاز طبیعی مایع از خلیج فارس امضا کردند. این امر بهمنزلۀ نمایش توانایی تهران در کنترل ترانزیت از طریق تنگۀ هرمز تلقی شد.
یکی از مقامات دولتی بغداد به خبرگزاری رویترز گفت: «عراق متحد نزدیک ایران است و هرگونه وخامت اوضاع اقتصادی در عراق، به منافع اقتصادی ایران در این کشور نیز آسیب خواهد زد».
از این رو، میتوان منطقی دانست که دولت الزیدی تا حد امکان از گرفتار شدن در ماجراجوییهای ضدایرانیِ آمریکا و دیگر «بازها» (جریانهای جنگطلب) پرهیز کند. با این حال، اگر ترامپ و شرکایش تصمیم بگیرند دامنه تجاوز علیه ایران را با استفاده از کشورهای همسایه گسترش دهند، بعید است به این موضع بغداد اهمیت قائل شوند.
چند روز پیش نیز، در پی دور تازۀ تشدید تنشهای نظامی در منطقه، شرکتهای بینالمللی انرژی فعال در اقلیم کردستان عراق، استخراج و صادرات نفت خود را به حالت تعلیق درآوردند.
یادداشتها:
(۱)- در پایان سپتامبر ۲۰۲۴، واشنگتن و بغداد بر سر خروج تدریجی نیروهای آمریکاییِ باقیمانده در عراق تا سهماهۀ پایانی سال ۲۰۲۶ به توافق رسیدند. با این حال، با توجه به تحولات کنونی پیرامون ایران، برخی ناظران بر این باورند که نیروهای اشغالگر ممکن است روند خروج نهایی خود را به تعویق بیندازند.
(۲)- شایان توجه است که در حال حاضر، آمریکا و عراق هیچ برنامهای برای توسعۀ خط لولۀ کرکوک- قامشلی- جیهان در سواحل مدیترانه، همراه با انشعاب آن به بندر یومورتالیک در ترکیه، پیشبینی نکردهاند. احتمالاً آمریکا ترجیح میدهد محور ترانزیتی عراق-سوریه -لبنان را تقویت کند…
٣ مرداد-اسد ١۴٠۵