شی‌بو | بُعد نظری مارکسیستی «امنیّت مردم‌محور»
ترجمه مجله جنوب جهانی
«امنیّت مردم‌محور» نخستین اصل دیدگاه کلّی امنیّت ملی است و در عین حال، ضرورت عملی برای پیاده‌سازی این دیدگاه به شمار می‌رود. گزارش کنگره‌ی بیستم حزب کمونیست چین تأکید می‌کند: «باید با استواری و بدون انحراف، دیدگاه کلّی امنیّت ملی را پیاده‌سازی کنیم» و «باید بر امنیّت مردم‌محور پایبند باشیم»؛ همچنین در سومین جلسه‌ی عمومی کمیته‌ی مرکزی حزب (دوره‌ی بیستم) بر این نکته تأکید شده است که «پافشاری بر مردم‌محوری و ضرورت این‌که دستاوردهای مدرن‌سازی به شکل عادلانه‌تر و گسترده‌تری تمام مردم را دربرگیرد». نظریه‌ی مهم «امنیّت مردم‌محور» در زمان خود ظهور کرده و با زمان پیش رفته است، و پشت آن، مبانی نظری عمیق مارکسیستی نهفته است. تنها با پایبندی به رهبری دیدگاه کلّی امنیّت ملی و با بهره‌گیری کامل از تفکر تاریخی، نظری و نوآورانه برای درک جوهر و معنای آن است که می‌توان به طور پیوسته به تحقق امنیّت مردم نایل شد و برای حفاظت و شکل‌دهی بهتر به امنیّت ملی، پایه‌های اجتماعی مستحکمی را بنا نهاد.
۱. امنیّت مردم‌محور: ضرورت منطقی دیدگاه مردم در تاریخ (مادی‌گرایی تاریخی)
دیدگاه مردم در تاریخ به عنوان جزء جدایی‌ناپذیر مادی‌گرایی تاریخی، بر قرار دادن توده‌های مردم در مرکز تاریخ تأکید می‌کند و توسعه و تحول تاریخ را از منظر مردم بررسی می‌کند. این دیدگاه، تفسیر عمیق نظریه‌پردازان مارکسیست درباره‌ی نیروهای محرکه‌ی توسعه‌ی تاریخی از منظر انسان را به خوبی منعکس می‌سازد. امنیّت مردم‌محور به این معنی است که نقش کلیدی توده‌های مردم در حفظ امنیّت ملی به درستی شناخته شود، مردم‌محوری را در تمام ابعاد و مراحل امنیّت ملی حاکم کنیم و مردم را به شکل ناگسستنی با امنیّت ملی پیوند دهیم.
نخست: توده‌های مردم، نیروى تعیین‌کننده‌ی امنیّت ملی و ثبات اجتماعی
گزارش کنگره‌ی بیستم حزب می‌گوید: «امنیّت ملی بنیان احیای ملّی و ثبات اجتماعی پیش‌شرط قدرت‌یابی کشور است» و «باید با قاطعیت از امنیّت ملی و ثبات اجتماعی دفاع کنیم». از این رو، امنیّت ملی و ثبات اجتماعی از جمله محتواهای مهم برای پیشبرد مدرن‌سازی نظام و توانایی‌های امنیّتی کشور هستند. دبیركلّ شی جین‌پینگ تأکید می‌کند: «حفظ امنیّت ملی در راستای منافع بنیادین تمام اقوام و مردم کشور است» و «باید پایه‌های امنیّت ملی و ثبات اجتماعی را در سطوح پایه مستحکم کنیم». این سخنان گویای نقش تعیین‌کننده‌ی توده‌های مردم در امنیّت ملی و ثبات اجتماعی است. توده‌های مردم نیروى تعیین‌کننده‌ی دگرگونی‌های اجتماعی هستند. آن‌ها از طریق پیشبرد توسعه‌ی نیروهای مولّده، پیوسته روابط اجتماعی را تغییر داده و می‌آفرینند و بدین ترتیب، پیشرفت و توسعه‌ی تاریخی جامعه را به پیش می‌برند. در جوامع طبقاتی، دگرگونی روابط تولید و تغییر نظام‌های اجتماعی نیز همگی از طریق انقلاب‌های توده‌ای مردم تحقق می‌یابد. اگر امنیّت ملی و ثبات اجتماعی را مسأله‌ی مهم دگرگونی‌های اجتماعی در چالش‌های صدساله‌ی جهانی بدانیم، آن‌گاه توده‌های مردم قطعاً نیروى تعیین‌کننده‌ی امنیّت ملی و ثبات اجتماعی خواهند بود.
دوم: توده‌های مردم، خالق تاریخ حفظ امنیّت ملی
توده‌های مردم یک مقوله‌ی تاریخی هستند. هرچند مفهوم آن‌ها در کشورهای مختلف یا ادوار گوناگون یک کشور ممکن است متفاوت باشد، امّا ذی‌نفعان اصلی آن‌ها همواره کارگران تولیدکننده‌ی ثروت مادی و معنوی بوده‌اند. به همین دلیل است که مارکسیسم معتقد است توده‌های مردم، که اکثریت اعضای جامعه را تشکیل می‌دهند، مجسّم‌کننده‌ی نیروهای مولّده‌ی اجتماعی و خالق تاریخ هستند. این داوری مهم درباره‌ی تاریخ حفظ امنیّت ملی نیز صحت دارد. از یک سو، یک کشور برای حفظ مؤثر امنیّت ملی باید از قدرت و توانایی بالایی برخوردار باشد، و این بدون شک به انباشت پیوسته‌ی ثروت مادی و معنوی وابسته است؛ تنها با محور قرار دادن امنیّت مردم است که می‌توان نقش نیروهای مولّده‌ی پویا و انقلابى توده‌های مردم را در فرآیند تاریخی حفظ امنیّت ملی بهتر ایفا کرد. از سوی دیگر، با نگاهی گذرا به تاریخ معاصر چین، تاریخ حزب و تاریخ چین نو، حزب کمونیست چین در شرایطی به وجود آمد که کشور با بحران‌های داخلی و خارجی و خطرات ملی روبرو بود. درک اهمیت امنیّت ملی برای حزب عمیقاً در جان و دل نشسته بود. حزب کمونیست چین با اتحاد و رهبری تمام اقوام و مردم کشور و از طریق مبارزه‌ی طولانی‌مدّت، بسیار عمیقاً جهت و روند توسعه‌ی ملّت چین را پس از دوران معاصر تغییر داد و همچنین سرنوشت و آینده‌ی مردم چین و ملّت چین را تضمین کرد و بدین ترتیب حاکمیّت، امنیّت و منافع توسعه‌ی کشور را تضمین کرد. این امر نیز ثابت می‌کند که توده‌های مردم قهرمانان واقعی حفظ امنیّت ملی هستند.
سوم: ذی‌نفع اصلی در عمل حفظ امنیّت ملی، توده‌های مردم هستند
عمل، فعالیت مادی و اجتماعی بشر برای تغییر و دگرگونی فعالانه‌ی جهان است. مارکسیسم معتقد است ماهیّت زندگی اجتماعی، عمل است و توده‌های مردم ذی‌نفع عمل هستند. از یک سو، عمل محتوای اساسی زندگی اجتماعی بشر است. تاریخ تمام زندگی اجتماعی را می‌توان تاریخ توسعه‌ی عمل اجتماعی دانست. عمل حفظ امنیّت ملی به عنوان بخشی از عمل، نیز فعالیت مادی‌ای با ویژگی‌های اجتماعی، هدف‌مند و فعال است. در این فرآیند، توده‌های مردم بی‌تردید ذی‌نفع عمل حفظ امنیّت ملی هستند. از سوی دیگر، عمل نیروی محرکه‌ی توسعه‌ی اجتماعی است. همان فعالیت‌های عملی اجتماعی که بر پایه‌ی عمل تولید مادی استوارند، جامعه را از ساده به پیچیده و از پست به عالی پیش می‌برند. آرامش کشور و مردم آرزوی اساسی و عمومی توده‌ها است. این امر هدف عمل حفظ امنیّت ملی را منعکس می‌کند، که شامل عمل غنی تغییر طبیعت و دگرگونی جامعه است و لاجرم از طریق خلق پیوسته‌ی ثروت مادی و معنوی و دگرگونی جامعه توسط توده‌های مردم تحقق می‌یابد. بنابراین، عمل حفظ امنیّت ملی، فعالیت عملی اجتماعی با ذی‌نفع اصلی توده‌های مردم است و همچنین در فرآیند انقلاب، سازندگی و اصلاحات، عمل بزرگ حزب کمونیست چین در اتحاد و رهبری مردم چین برای حفظ امنیّت ملی است.
**۲. امنیّت مردم‌محور: کاربرد عمیق خطّ مردم‌محور حزب
حزب کمونیست چین حزب مارکسیست است؛ ریشه، خون و قدرت آن در مردم است. دبیرکلّ شی جین‌پینگ می‌گوید: «خطّ مردم‌محور، خطّ حیات و خطّ کار اساسی حزب ماست و گنجینه‌ی ارزنده‌ای است که همواره جوانی، پویایی و قدرت مبارزه‌ی حزب را حفظ می‌کند». خطّ مردم‌محور حزب در دوران جنگ‌های انقلابی شکل گرفت و یکی از «سه گنجینه‌ی بزرگ» حزب کمونیست چین برای رهبری مردم چین به سوی پیروزی انقلاب بود، که به طور متمرکز دیدگاه‌های اساسی مادی‌گرایی تاریخی مارکسیسم را تجسّم می‌بخشد و کاربرد و توسعه‌ی مادی‌گرایی تاریخی در عمل است. دیدگاه کلّی امنیّت ملی با محوریت امنیّت مردم، کاربرد عمیق خطّ مردم‌محور حزب در کار امنیّت ملی است.
نخست: کار امنیّت ملی در نهایت برای تضمین منافع مردم
حزب کمونیست چین به عنوان بزرگ‌ترین حزب حاکم مارکسیست جهان، به جز منافع طبقه‌ی کارگر و اکثریت قاطع مردم، حزب هیچ منافع خاص خود ندارد و هرگز نماینده‌ی هیچ گروه منافع، گروه قدرتمند یا طبقه‌ی ممتازی نیست. بنابراین، تمام کارهای حزب باید منافع بنیادین اکثریت قاطع مردم را به عنوان بالاترین معیار قرار دهند و منافع مردم باید بالاتر از هر چیز، معیار عالی تفکر و رفتار هر عضو حزب باشد. همچنین، بر اساس طبیعت و هدف حزب، دبیرکلّ شی جین‌پینگ تأکید می‌کند: «آرامش کشور و مردم آرزوی اساسی و عمومی توده‌ها است» و «تضمین زندگی آرام و راحت مردم، امنیّت ملی مهم‌ترین امر است». این سخنان مهم، امنیّت ملی را با منافع مردم پیوند می‌دهد و تجلی منطقی مواضع سیاسی اساسی حزب است و به طور عمیق اهداف امنیّت ملی را نشان می‌دهد و به طور کامل مواضع مردم‌محور در حفظ امنیّت ملی را به نمایش می‌گذارد و بیش از هر چیز، تجسّم روشنی از دیدگاه مارکسیست درباره‌ی توده‌ها و خطّ مردم‌محور حزب در حوزه‌ی امنیّت ملی است.
دوم: پایبندی به این‌که امنیّت ملی کاملا برای مردم و کاملا متکی بر مردم
در اساسنامه‌ی حزب کمونیست چین، محتوای علمی خطّ مردم‌محور چنین خلاصه شده است: «همه چیز برای توده‌ها، همه چیز متکی بر توده‌ها؛ از توده‌ها بیایید، به توده‌ها بروید و نظرات درست حزب را به عمل خودآگاه توده‌ها تبدیل کنید». در این میان، «دو همه چیز» محتوای اساسی دیدگاه حزب درباره‌ی توده‌ها را به خوبی نشان می‌دهد و «آمدن و رفتن» بر روش‌های رهبری و کار اساسی حزب تأکید می‌کند. دبیركلّ شی جین‌پینگ می‌گوید: «پابندی بر مردم‌محوری و انسان‌محوری، پابندی بر این‌که امنیّت ملی کاملا برای مردم و کاملا متکی بر مردم است و به راستی پایه‌های مردمى امنیّت ملی را مستحکم می‌کند». گزارش کنگره‌ی بیستم حزب، امنیّت ملی و ثبات اجتماعی را در کنار هم قرار داده است و می‌گوید: «پایه‌های امنیّت ملی و ثبات اجتماعی را در سطوح پایه مستحکم کنیم» و «دیوار دفاعی مردم در امنیّت ملی را مستحکم سازیم». از این سخنان می‌توان به خوبی درک کرد که محتوای اساسی خطّ مردم‌محور حزب با «امنیّت ملی کاملا برای مردم و کاملا متکی بر مردم» هماهنگ و همسو است. هر دو بر جایگاه مرکزی توده‌های مردم تأکید می‌کنند و بر احترام به توده‌ها، اعتماد به توده‌ها و تکیه بر توده‌ها تأکید دارند. می‌توان گفت که این امر، ارزش‌های مارکسیسم و مادی‌گرایی تاریخی را به طور متمرکز نشان می‌دهد و وحدت دیالکتیکی شناخت‌شناسی و روش‌شناسی را تجسّم می‌بخشد.
سوم: تقویت همه‌جانبه‌ی آموزش امنیّت ملی و ارتقای آگاهی و شایستگی امنیّتی تمام مردم
به عنوان یکی از اصول مرکزی خطّ مردم‌محور حزب، برای تبدیل نظرات درست حزب به عمل خودآگاه توده‌ها، باید از طریق تبلیغات، آموزش و هدایت مؤثر، مردم را کاملا درک و به طور کامل با نظرات درست حزب همسو کنیم و سپس آن‌ها را در عمل به طور خودآگاه اجرا کنیم. دیدگاه کلّی امنیّت ملی، درک عمیق حزب را از قوانین اساسی امنیّت ملی و اوضاع بین‌المللی و داخلی کنونی نشان می‌دهد و راهنمای اساسی و دستورالعمل عمل برای کار امنیّت ملی در عصر جدید است و همچنین بخشی مهم از اندیشه‌ی سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی در عصر جدید شی جین‌پینگ است. قانون امنیّت ملی که در سال ۲۰۱۵ به تصویب رسید، مقرر می‌دارد که: همه‌ی شهروندان جمهوری خلق چین، تمام نهادهای دولتی و نیروهای مسلح، همه‌ی احزاب و سازمان‌های مردم‌محور، سازمان‌های اقتصادی و اجتماعی و دیگر سازمان‌های اجتماعی، همگی مسئولیت و تکلیف حفظ امنیّت ملی را دارند و روز ۱۵ آوریل هر سال را به عنوان روز آموزش امنیّت ملی برای تمام مردم تعیین کرده است. تنها از طریق تبلیغات و آموزش است که می‌توان مردم را ترغیب کرد به طور استوار دیدگاه کلّی امنیّت ملی را اجرا کنند و پیوسته آگاهی و شایستگی امنیّتی شهروندان را ارتقا دهند. تنها در این صورت است که می‌توان اطمینان حاصل کرد که خط مشی و سیاست‌های حزب در زمینه‌ی حفظ امنیّت ملی به طور کامل اجرا می‌شوند و بدین ترتیب، امر سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی را به پیش برد.
۳. امنیّت مردم‌محور: هسته‌ی ارزش‌های مارکسیسم
چرا حزب کمونیست چین قادر به این کار است؟ چرا سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی خوب است؟ در نهایت، به دلیل کارآمدی مارکسیسم و کارآمدی مارکسیسم چینی شده و عصرگرا است. گزارش کنگره‌ی بیستم حزب تأکید می‌کند: «پیشبرد چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم، فرآیندی است برای جستجوی حقیقت، آشکارسازی حقیقت و پایبندی به حقیقت». این داوری مهم هم خلاصه‌ی تجربیات ارزشمند حزب در نوآوری نظری با پایبندی به اصالت است و هم درک ما را از قوانین چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم عمیق‌تر کرده است. ارائه‌ی نظریه‌ی مهم «امنیّت مردم‌محور» در عصر جدید و در عمل بزرگ، گشایش مرزهای جدید چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم را نشان می‌دهد، که دربردارنده‌ی استدلال‌های عمیق، اصول علمی و فلسفه است و از منظر نظریه و عمل امنیّت ملی، کارآمدی مارکسیسم چینی شده و عصرگرا را به نمایش می‌گذارد.
نخست: بازتاب مستقیم منطق بزرگ عصر «کشور مردم است و مردم کشور هستند»
دبیركلّ شی جین‌پینگ مکرر تأکید می‌کند: «کشور مردم است و مردم کشور هستند؛ برای به دست آوردن کشور و حفظ کشور، باید دل مردم را حفظ کرد». این سخنان، دیدگاه مردم‌محور دبیرکل شی جین‌پینگ را به خوبی نشان می‌دهد و بر پیوند ناگسستنی مردم و کشور تأکید می‌کند. از منظر تاریخی:
- منزیوس می‌گوید: «مردم گرامی هستند، کشور در درجه‌ی دوم و حاکم در درجه‌ی سوم»
- در کتاب «لویشی چون‌چیو، گوی گونگ» آمده است: «جهان متعلق به یک نفر نیست، بلکه متعلق به همه‌ی مردم است»
- امپراتور تانگ تای‌زونگ می‌گوید: «کشتی نماد حاکم است و آب نماد توده‌ی مردم؛ آب می‌تواند کشتی را حمل کند و می‌تواند آن را غرق کند»
این سخنان، اهمیت فرهنگ سیاسی سنتی چین به «مردم‌محوری», «اراده‌ی مردم» و «دل مردم» را به خوبی نشان می‌دهد و همچنین منابع فرهنگی غنی را برای چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم فراهم کرده است. با ورود به عصر جدید و با تغییر تاریخی تناقض اصلی جامعه‌ی کشور، تقاضاهای مردم برای امنیّت ملی و ثبات اجتماعی نیز روزبه‌روز متنوع‌تر، چندبعدی‌تر و چندلایه‌تر شده است. در این شرایط، تنها با قرار دادن تضمین منافع مردم و حفظ امنیّت مردم در اولویت و فراهم کردن محیطی امن و پایدار برای زندگی آرام مردم و پیوسته ارتقای احساس دستاورد، شادی و امنیّت مردم است که می‌توان پایه‌های اجتماعی برای پیشگیری و حل چالش‌ها و خطرات گوناگون را مستحکم کرد و مدرن‌سازی به سبک چین را با ثبات و استقامت پیش برد.
دوم: همسو و هم‌جهت با هدف اساسی حزب
حزب کمونیست چین از زمان تأسیس، مسئولیت خوشبختی مردم چین و ماموریت تاریخی احیای ملّت چین را بر عهده گرفت. به عنوان حزب پرولتری با ایدئولوژی مارکسیسم، ماهیت خدمترس حزب کمونیست چین تعیین می‌کند که هدف اساسی آن تنها خدمت کامل و بی‌قید و شرط به مردم است. گزارش کنگره‌ی بیستم حزب دوباره تأکید می‌کند: «همه‌ی حزب باید بر هدف اساسی خدمت کامل و بی‌قید و شرط به مردم پایبند باشند». و امنیّت مردم‌محور به این معنی است که امنیّت مردم را در اولویت قرار دهیم، امنیّت مردم را به عنوان نقطه‌ی آغازین و پایان‌گاه اساسی امنیّت ملی در نظر بگیریم، حقوق مردم برای اداره‌ی کشور را تضمین کنیم، امنیّت جان و مال مردم و دیگر حقوق قانونی آن‌ها را تضمین کنیم و برای مردم محیطی مناسب برای زندگی و توسعه و همچنین محیطی پایدار برای تولید و زندگی فراهم کنیم. بدیهی است که امنیّت مردم‌محور با هدف اساسی حزب، یعنی «خدمت کامل و بی‌قید و شرط به مردم», کاملا همسو و هم‌جهت است و دقیقاً در این فرآیند است که مفاهیم و اصول امنیّت مردم‌محور تحت راهنمایی هدف اساسی حزب، از طریق تأکید بر «اولویت مردم» و «اولویت زندگی» پیوسته غنی‌تر و توسعه‌یافته‌تر می‌شود.
سوم: درک عمیق دیالکتیک توسعه و امنیّت
امنیّت پیش‌شرط توسعه است و توسعه تضمین‌کننده‌ی امنیّت است. با تغییرات عمیق و پیچیده‌ی محیط بین‌المللی و داخلی، دوره‌ی کنونی و آینده‌ی نزدیک، دوره‌ای است که کشور با تناقض‌ها و خطرات گوناگون روبرو است و عوامل نامشخص و غیرقابل پیش‌بینی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. از این رو، هماهنگ‌سازی توسعه و امنیّت، ارتقای آگاهی نسبت به خطرات و عمل به اصل «در امنیّت، به خطر بیندیش» به یکی از اصول مهم حکمرانی و اداره‌ی کشور توسط حزب تبدیل شده است. می‌توان گفت که پایبندی به اندیشه‌ی توسعه‌ی مردم‌محور و امنیّت مردم‌محور، تجلی منطقی هماهنگ‌سازی توسعه و امنیّت است و همچنین راهنمای فکری برای تضمین الگوی توسعه‌ی جدید از طریق الگوی امنیّتی جدید است. اندیشه‌ی توسعه‌ی مردم‌محور دربردارنده‌ی نگرانی‌های عمیق درباره‌ی امنیّت مردم است و امنیّت مردم‌محور نیز برای ارتقای پیوسته‌ی قدرت امنیّتی ملی نیاز به توسعه دارد. این دو در فرآیند تاریخی ادغام توسعه و امنیّت در تمام حوزه‌ها و مراحل توسعه‌ی ملی، به صورت ارگانیک با هم متحد هستند. این امر را می‌توان خلاصه‌ی علمی کاربرد دیدگاه زمانی-مکانی مارکسیسم در هماهنگ‌سازی توسعه و امنیّت در عصر جدید دانست.
گزارش کنگره‌ی بیستم حزب تأکید می‌کند: «پیوسته فصل‌های جدیدی در چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم بنگارید؛ این مسئولیت تاریخی مهم حزب کمونیست چین در عصر کنونی است». نظریه‌ی «امنیّت مردم‌محور», کاربرد عمیق مواضع، دیدگاه‌ها و روش‌های مارکسیسم است و دستاورد مهمی در گشایش مرزهای جدید چینی‌سازی و عصرگرایی مارکسیسم است. در مسیر جدید عصر جدید، تنها با استوار ایستادن بر مواضع مردم‌محور و پیشبرد پیوسته‌ی نوآوری نظری حزب است که می‌توان به طور علمی به پرسش‌های چین، جهان، مردم و عصر پاسخ داد و بدین ترتیب، با نظریه‌های نوآورانه‌ی حزب، عمل بزرگ را رهبری کرد.
(نویسنده: استاد دانشکده‌ی امنیّت ملی دانشگاه حقوق و علوم سیاسی جنوب غربی)