نام نویسنده: چنگ خو گوانچای چین
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه: توافق جدید آمریکا و دانمارک دربارهٔ گرینلند، در حالی که ترامپ از کسب «کنترل دائمی» بر امور امنیتی این جزیره سخن میگوید، از سوی کپنهاگ بهعنوان توافقی در چارچوب حفظ حاکمیت دانمارک و حق تعیین سرنوشت مردم گرینلند معرفی شده است. متن کامل توافق هنوز منتشر نشده، اما گزارشها حاکی از آن است که واشنگتن ممکن است اختیارات نظامی و امنیتی گستردهتری در گرینلند به دست آورده باشد. تحلیلگران دربارهٔ میزان تغییرات واقعی نسبت به توافق دفاعی سال ۱۹۵۱ اختلافنظر دارند؛ بااینحال، این توافق میتواند ضمن کاهش موقت تنشهای آمریکا و اروپا، به تشدید نظامیسازی قطب شمال و افزایش فشار بر همکاریهای بینالمللی در این منطقه منجر شود.
آمریکا و دانمارک هر دو اعلام کردهاند «پیروز شدهاند»؛ آیا اروپا میتواند این وضعیت را تحمل کند؟
از زمانی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دورهٔ دوم ریاستجمهوری خود را آغاز کرده، همواره در پی به دست گرفتن کنترل گرینلند، سرزمین خودمختار دانمارک، بوده است؛ اقدامی که نارضایتی شدید دانمارک و دیگر کشورهای اروپایی را برانگیخته و روابط آمریکا و اروپا را بهشدت تیره کرده است. اکنون به نظر میرسد دو طرف به نوعی «راهحل سازشی» دست یافتهاند.
۱۸ سپتامبر به وقت محلی، ترامپ در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که آمریکا با دانمارک و گرینلند به توافقی دست یافته است که به ایالات متحده «کنترل دائمی بر امور امنیتی و تمامی نیازهای دیگر» در گرینلند اعطا میکند.
۱۹ سپتامبر، مته فردریکسن، نخستوزیر دانمارک، و نیلسن، نخستوزیر دولت خودمختار گرینلند، تأکید کردند که این توافق به معنای واگذاری حاکمیت بر گرینلند نیست و حاکمیت و تمامیت ارضی پادشاهی دانمارک و حق تعیین سرنوشت مردم گرینلند را به رسمیت خواهد شناخت. راسموسن، وزیر امور خارجهٔ دانمارک، نیز گفت که این توافق امنیت قطب شمال و اقیانوس اطلس شمالی را تقویت خواهد کرد و در عین حال «به خطوط قرمز تعیینشده از سوی دانمارک پایبند خواهد ماند».
از آنجا که متن کامل توافق هنوز منتشر نشده است، دو کشور نیز جزئیات بیشتری ارائه نکردهاند. بااینحال، پیامهایی که آمریکا و دانمارک ارسال کردهاند، تفاوت مواضع دو طرف را آشکار میکند: ترامپ از «کنترل دائمی» و اختیار جلوگیری از ایجاد حضور نظامی یا انجام سرمایهگذاریهای حساس از سوی «رقبای آمریکا» در این جزیره سخن میگوید، در حالی که دانمارک بر این نکته تأکید دارد که توافق «به حاکمیت این کشور لطمه نخواهد زد».
برخی تحلیلگران معتقدند که توافق دفاعی آمریکا و دانمارک دربارهٔ گرینلند در سال ۱۹۵۱، پیشاپیش به آمریکا اجازهٔ افزایش نیروهای نظامی و احداث پایگاههای نظامی را داده است و بنابراین، «منافع» آمریکا از توافق جدید محدود خواهد بود. برخی دیگر بر این باورند که توافق جدید فاصلهٔ زیادی با هدف ترامپ برای «کنترل کامل» گرینلند دارد، اما دانمارک امتیازات بیشتری به آمریکا داده و نقش واشنگتن را در امور امنیتی این جزیره تقویت کرده است.
ژانگ یائو، معاون کمیتهٔ علمی مرکز مطالعات راهبردی بینالمللی حلقهٔ اقیانوس آرام در شانگهای، در گفتوگو با وبسایت «گوانچا» اظهار داشت که برخلاف توافق سال ۱۹۵۱ که بر چارچوب ناتو متکی بود، توافق جدید ترامپ صرفاً توافقی دوجانبه میان آمریکا و دانمارک است و بدون نیاز به ناتو نیز میتواند منعقد شود. این توافق اختیارات و «انحصار» آمریکا در انجام فعالیتها در گرینلند را افزایش داده و کنترل واشنگتن بر این جزیره را تقویت خواهد کرد.
ژانگ یائو معتقد است که اروپا میتواند با گسترش حضور نظامی آمریکا در گرینلند کنار بیاید، اما نمیتواند «الحاق» این جزیره به آمریکا را بپذیرد. توافق جدید با به رسمیت شناختن حاکمیت دانمارک بر گرینلند، در روابط آمریکا و اروپا نقش «ضربهگیر» را ایفا خواهد کرد. بااینحال، اقدامات ترامپ برای تسریع نظامیسازی قطب شمال ممکن است فضای همکاریهای بینالمللی در این منطقه را بیش از پیش تضعیف کند و تنشهای ژئوپلیتیکی را در قطب شمال افزایش دهد.
آمریکا «کنترل دائمی امور امنیتی و سایر امور» را به دست میآورد
ترامپ روز ۱۸ سپتامبر در شبکههای اجتماعی نوشت:
«به دستور من، ما با نمایندگان دانمارک و گرینلند همکاری کردهایم تا اطمینان حاصل کنیم که ایالات متحده برای همیشه از توانایی کامل انجام اقدامات ضروری در گرینلند برخوردار باشد؛ اقداماتی که برای تأمین و تضمین امنیت گرینلند و خود آمریکا ضروری هستند.»
او اظهار داشت که بر اساس این توافق، «هیچیک از رقبای آمریکا هرگز نمیتوانند بدون تأیید کتبی صریح دولت ایالات متحده، در گرینلند پایگاه ایجاد کنند، حضور نظامی داشته باشند یا سرمایهگذاریهای حساس انجام دهند».
ترامپ افزود که این توافق فاقد تاریخ انقضاست و آمریکا بلافاصله روند ایجاد یک حضور نظامی گسترده را در مناطق مناسب گرینلند آغاز خواهد کرد.
مقامات دانمارکی در مقابل تأکید کردند که این توافق به معنای واگذاری حاکمیت بر گرینلند نیست. مته فردریکسن، نخستوزیر دانمارک، گفت که توافق جدید حاکمیت و تمامیت ارضی پادشاهی دانمارک و حق تعیین سرنوشت مردم گرینلند را به رسمیت میشناسد.
راسموسن، وزیر امور خارجهٔ دانمارک، روز ۱۹ سپتامبر اظهار داشت که هفتهٔ آینده ممکن است «هفتهای بسیار مهم» باشد و افزود:
«امید میرود دورهای سرشار از عدم قطعیت به پایان برسد و توافقی الزامآور جایگزین آن شود. این توافق امنیت قطب شمال و اقیانوس اطلس شمالی را تقویت خواهد کرد و در نتیجه، امنیت مشترک ما در چارچوب ناتو و اروپا را تحکیم خواهد بخشید؛ ضمن آنکه به خطوط قرمز تعیینشده از سوی دانمارک پایبند خواهد ماند.»
نیلسن، نخستوزیر دولت خودمختار گرینلند، نیز در پیامی نوشت:
«از طرف گرینلند، از اینکه در آستانهٔ نهایی کردن این توافق قرار داریم، ابراز خرسندی میکنم. این توافق نهتنها به امنیت جمعی ما کمک خواهد کرد، بلکه توسعهٔ مستمر این سرزمین را نیز پیش خواهد برد.»
او افزود که این توافق حاکمیت و تمامیت ارضی پادشاهی دانمارک و حق تعیین سرنوشت مردم گرینلند را به رسمیت میشناسد.
پیشبینی میشود این توافق هفتهٔ آینده و در جریان برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد به امضا برسد. فردریکسن و نیلسن در بیانیهای مشترک اعلام کردند که پس از امضای توافق، این سند همچنان باید مراحل پارلمانی لازم را برای اجرایی شدن طی کند.
روزنامهٔ آمریکایی «نیویورک تایمز» گزارش داد که جزئیات مشخص توافق هنوز منتشر نشده است، اما آشکار است که این توافق به خواستهٔ قبلی ترامپ برای «به دست گرفتن کامل کنترل گرینلند» نرسیده است.
شبکهٔ بیبیسی نیز به نقل از یک مقام ناشناس وزارت خارجهٔ آمریکا گزارش داد که بر اساس مفاد توافق، حتی اگر گرینلند در آینده به کشوری مستقل تبدیل شود، این توافق همچنان معتبر خواهد ماند.
این مقام آمریکایی افزود که بر اساس مفاد توافق، ایالات متحده از «حق احداث یکجانبهٔ تأسیسات نظامی بیشتر» برخوردار خواهد بود و برای آغاز عملیات ساختوساز، نیازی به کسب موافقت دانمارک یا گرینلند نخواهد داشت.
به گفتهٔ او، این توافق همچنین شامل «حق دائمی عبور و مرور، استقرار نیرو و پرواز بر فراز منطقه» خواهد بود. افزون بر این، کشورهای غیرعضو ناتو از احداث پایگاههای نظامی در این جزیره منع خواهند شد و «نیروهای متخاصم» نیز اجازه نخواهند داشت در گرینلند سرمایهگذاریهایی انجام دهند که «ممکن است امنیت آمریکا را تهدید کند».
این مقام آمریکایی همچنین با طرح ادعاهایی دربارهٔ «تهدید چین و روسیه» مدعی شد که هدف از این اقدامات، جلوگیری از «استقرار نظامی یا سرمایهگذاری چین و روسیه در مناطق حساس» گرینلند است.
بااینحال، یک مقام دیگر ناتو در گفتوگو با وبسایت آمریکایی «پولیتیکو» اظهار داشت که هیچ نشانهای وجود ندارد که آمریکا و دانمارک دربارهٔ ممنوعیت سرمایهگذاری چین و روسیه به توافق رسیده باشند.
«نیویورک تایمز» نیز فاش کرد که آمریکا بر کسب حق وتو در برابر سرمایهگذاریهای خارجی در گرینلند اصرار داشته است، در حالی که دانمارک و گرینلند بهشدت با این خواسته مخالفت کردهاند. هنوز مشخص نیست که توافق نهایی چگونه این مسئله را حلوفصل کرده است.
بیبیسی خاطرنشان کرد که چون آمریکا و دانمارک هنوز متن رسمی توافق را منتشر نکردهاند، مشخص نیست توافق جدید دقیقاً چه تفاوتهایی با «توافق دفاعی گرینلند» دارد که آمریکا و دانمارک در سال ۱۹۵۱ امضا کردند.
این در حالی است که توافق سال ۱۹۵۱ اساساً به آمریکا اجازه میداد هر تعداد نیروی نظامی را که میخواهد در این جزیره مستقر کند. آمریکا همچنین میتوانست پس از رایزنی با دانمارک، پایگاههای نظامی خود را توسعه دهد.
هر دو طرف اعلام کردهاند که «پیروز شدهاند»
گرینلند در شمال شرقی آمریکای شمالی قرار دارد و سرزمینی خودمختار متعلق به دانمارک است. این جزیره در سال ۱۹۷۹ به خودمختاری دست یافت و در سال ۲۰۰۹ حق برگزاری همهپرسی استقلال را به دست آورد. بااینحال، امور خارجی و دفاعی آن همچنان تحت کنترل دولت دانمارک قرار دارد.
آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون در گرینلند نیروهای نظامی مستقر کرده و در این جزیره پایگاه فضایی پیتوفیک را در اختیار دارد.
بر اساس معاهدهای که آمریکا و دانمارک در سال ۱۹۵۱ منعقد کردند، ایالات متحده از اختیارات گستردهای برای استقرار نیرو، احداث پایگاه، بهرهبرداری از بنادر و پرواز هواپیماهای نظامی بر فراز گرینلند برخوردار شده است.
با وجود آنکه جزئیات کلیدی توافق جدید هنوز منتشر نشده، پرسشهایی همچون میزان گسترش حضور نظامی آمریکا در گرینلند و اینکه آیا کنترل امور دیپلماتیک و منابع این جزیره به دولت آمریکا منتقل خواهد شد یا نه، همچنان بیپاسخ ماندهاند.
بااینحال، آمریکا و دانمارک هر دو مدعیاند که «پیروز شدهاند»: ترامپ توافق را موجب حل بسیاری از «نگرانیهای» آمریکا معرفی میکند و دانمارک نیز بر این نکته تأکید دارد که توافق حاکمیت این کشور بر گرینلند را تضمین میکند.
از آنجا که دو طرف آمریکایی و دانمارکی هنوز جزئیات توافق را منتشر نکردهاند، مشخص نیست آمریکا دقیقاً چه میزان «امتیاز» به دست آورده است.
برخی تحلیلگران معتقدند که بر اساس اطلاعات منتشرشده تاکنون، مفاد توافق دفاعی سال ۱۹۵۱ گرینلند، پیشاپیش بخش عمدهٔ اختیارات مورد مطالبهٔ دولت ترامپ را در اختیار آمریکا قرار داده بود و تغییرات واقعی ناشی از توافق جدید محدود است.
مارک یاکوبسن، دانشیار آکادمی سلطنتی دفاع دانمارک، در مقالهای در روزنامهٔ دانمارکی «برلینگزکه» نوشت که یکی از تفاوتهای اصلی توافق جدید با توافق قبلی، مدت اعتبار آن است.
توافق قبلی که در سال ۱۹۵۱ امضا و در سال ۲۰۰۴ تمدید شد، مقرر میکرد که این توافق تا زمانی که ناتو به فعالیت خود ادامه میدهد، معتبر باشد. اما توافق جدید قرار است «بهصورت دائمی» معتبر بماند.
یاکوبسن معتقد است که این مسئله بازتاب تردیدهای ترامپ نسبت به ناتو است.
او گفت که آمریکا در دوران جنگ سرد، زمانی ۱۷ پایگاه نظامی و ۲۵ هزار نیروی نظامی در گرینلند مستقر کرده بود. دولت ترامپ ممکن است تأسیسات جدیدی را در محل پایگاههای قدیمی آمریکا احداث کند.
او افزود:
«این اقدام چیز تازهای نیست، اما به ترامپ کمک میکند خود را بهعنوان یک پیروز معرفی کند و اثرگذاری فشارهایش بر دانمارک و گرینلند را به رخ بکشد.»
یاکوبسن دربارهٔ حق وتویی که آمریکا به دنبال آن است نیز گفت که ایالات متحده از قبل توانایی مداخله در تصمیمگیریهای دانمارک را برای مهار آنچه «نفوذ چین و روسیه در گرینلند» خوانده میشود، داشته است. به گفتهٔ او، توافق جدید ممکن است صرفاً این نفوذ سیاسی را بهصورت مکتوب و رسمی تثبیت کند.
میکل اولسن، پژوهشگر ارشد مؤسسهٔ مطالعات بینالمللی دانمارک، نیز اظهار داشت که دانمارک بهعنوان یکی از اعضای ناتو، اساساً بعید بود با احداث پایگاههای نظامی چین یا روسیه در گرینلند موافقت کند.
در مقابل، برخی تحلیلگران معتقدند که دانمارک اگرچه حاکمیت خود بر گرینلند را حفظ کرده است، اما امتیازات قابلتوجهی به آمریکا داده و به واشنگتن اجازه داده است نقش مسلطتری در امور امنیتی این جزیره ایفا کند.
عمران بایومی، مقام پیشین وزارت دفاع آمریکا، اظهار داشت که اگر آمریکا بتواند بدون کسب موافقت دانمارک و گرینلند تأسیسات نظامی احداث کند، این امر «بیسابقه» خواهد بود.
بااینحال، او ابراز نگرانی کرد که چنین اقدام یکجانبهای ممکن است روابط آمریکا و ناتو را تحت فشار قرار دهد.
روزنامهٔ «والاستریت ژورنال» معتقد است که توافق جدید فاصلهٔ زیادی با هدف ترامپ برای «الحاق گرینلند» دارد، اما دانمارک در عمل امتیازات بیشتری به آمریکا داده و مفاد توافق قبلی را به نفع واشنگتن تقویت کرده است.
ژانگ یائو، معاون کمیتهٔ علمی مرکز مطالعات راهبردی بینالمللی حلقهٔ اقیانوس آرام در شانگهای، در گفتوگو با وبسایت «گوانچا» اظهار داشت که توافق سال ۱۹۵۱، توافقی برای همکاری نظامی میان آمریکا و دانمارک در چارچوب ناتو بود و استفادهٔ آمریکا از تأسیسات نظامی گرینلند نیازمند رایزنی با دانمارک بود.
اما توافق جدید ترامپ، توافقی دوجانبه میان آمریکا و دانمارک است که ناتو در آن نقشی ندارد. این توافق بر «دائمی بودن» تأکید میکند و حتی بدون حضور ناتو نیز معتبر خواهد بود.
ژانگ یائو خاطرنشان کرد که توافق جدید اختیارات آمریکا را گسترش داده است. بر اساس این توافق، آمریکا دیگر نیازی ندارد برای احداث تأسیساتی مانند پایگاههای نظامی، فرودگاهها و رادارهای هشدار راهبردی، نظر دانمارک را جویا شود.
این توافق همچنین بر «انحصاری بودن» اختیارات آمریکا تأکید دارد. توافق سال ۱۹۵۱ به آمریکا حق وتو در برابر سرمایهگذاریهای طرفهای ثالث یا حضور نظامی آنها اعطا نکرده بود، اما توافق جدید به آمریکا اجازه خواهد داد محدودیتهایی را علیه کشورهایی که آنها را «دشمن» تشخیص میدهد، اعمال کند.
او در ادامه تحلیل کرد که توافق ترامپ مسئلهٔ حاکمیت گرینلند را مطرح نکرده، اما به آمریکا اختیار انجام تقریباً هرگونه ساختوساز یا فعالیت نظامی یکجانبه در این جزیره را داده است. این امر در عمل به معنای آن است که آمریکا بخشی از «حق حکمرانی» بر گرینلند را به دست آورده است.
به گفتهٔ او:
«دانمارک حاکمیت خود را حفظ کرده، اما امتیازات بسیار بزرگی داده است.»
ژانگ یائو همچنین تحلیل کرد که اقدامات ترامپ در بلندمدت ممکن است فضای همکاریهای بینالمللی در قطب شمال را بیش از پیش تضعیف کند و وضعیت ژئوپلیتیکی این منطقه را به سمت تنش بیشتر سوق دهد.
به گفتهٔ او، فشار آمریکا دانمارک را وادار خواهد کرد از همکاری با کشورهایی مانند چین در زمینهٔ منابع معدنی گرینلند صرفنظر کند.
او افزود:
«در کوتاهمدت، دیگر نشانهای از امکان انجام همکاریهای بینالمللی گسترده در قطب شمال دیده نمیشود.»
«ضربهگیر» در روابط آمریکا و اروپا
یاکوبسن، پژوهشگر آکادمی سلطنتی دفاع دانمارک، معتقد است که ترامپ ممکن است قصد داشته باشد از توافق جدید برای تقویت موقعیت سیاسی خود استفاده کند و آن را بهعنوان دستاوردی به رأیدهندگان آمریکایی نشان دهد.
او گفت:
«ترامپ اکنون کمی بیش از حد خطرپذیر شده است و باید راهی پیدا کند تا خود را پیروز نشان دهد. مسائل زیادی روی میز دارد، بهویژه مسئلهٔ ایران. بنابراین، باید این موضوع را حلوفصل کند؛ آن هم بهگونهای که خودش را پیروز نشان دهد.»
خبرگزاری آسوشیتدپرس تحلیل کرد که پس از حملهٔ نظامی آمریکا به ایران، مسئلهٔ گرینلند عملاً از سوی دولت ترامپ کنار گذاشته شد.
اما جنگ با ایران با وعدهٔ انتخاباتی ترامپ مبنی بر اجتناب از ورود به درگیریهای خارجی مغایرت داشت و خطر از دست رفتن کنترل کنگره از سوی جمهوریخواهان را افزایش داد.
با نزدیک شدن انتخابات میاندورهای ماه نوامبر، ترامپ به توافق گرینلند نیاز دارد تا آن را بهعنوان نشانهای از «دستاورد دیپلماتیک» خود به نمایش بگذارد.
از دید تحلیلگران، توافق جدید ممکن است به کاهش تنش میان آمریکا و اروپا کمک کند.
مارک بوت، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا، اظهار داشت که آمریکا میتواند حضور نظامی خود را در گرینلند حفظ کند، در حالی که رقبای آمریکا اجازهٔ چنین حضوری را نخواهند داشت. به گفتهٔ او، این در واقع همان شرطی است که توافق آمریکا و دانمارک در سال ۱۹۵۱ نیز برقرار کرده بود.
او افزود:
«اما اگر امضای یک توافق جدید بتواند ترامپ را از تهدید به حمله به یکی از کشورهای متحد ناتو بازدارد، این اتفاق بسیار خوبی خواهد بود.»
ترامپ از زمان بازگشت به کاخ سفید، بارها تهدید کرده است که گرینلند را «ضمیمه خواهد کرد» و حتی گفته است که «استفاده از زور را منتفی نمیداند». این مواضع روابط آمریکا و اروپا را با تنش مواجه کرده است.
از آنجا که دانمارک یکی از اعضای ناتوست، اظهارات ترامپ نگرانیهایی را در درون این سازمان نیز برانگیخته است.
بایومی، مقام پیشین وزارت دفاع آمریکا، گفت:
«به نظر من، آمریکاییها بهشدت میزان آسیبی را که این مسئله به وجههٔ آمریکا در اروپا وارد کرده است، دستکم گرفتهاند. مردم گرینلند، دانمارکیها و اروپاییها، همگی این اقدام را حملهای به حاکمیت میدانند. ترمیم این آسیب به تلاش بسیار زیادی نیاز خواهد داشت.»
پس از انتشار خبر توافق جدید میان آمریکا و دانمارک، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، اظهار داشت که به نظر او این توافق به تأکید دوباره بر حاکمیت دانمارک بر گرینلند کمک میکند.
او گفت:
«من فقط میخواهم تأکید کنم که حاکمیت دانمارک محترم شمرده شده و حقوق بینالملل نیز رعایت شده است. این دقیقاً همان چیزی است که ما خواستار آن بودیم؛ بنابراین، این اتفاق خوبی است.»
ژانگ یائو در گفتوگو با وبسایت «گوانچا» اظهار داشت که اروپا میتواند با گسترش حضور نظامی آمریکا در گرینلند کنار بیاید، اما نمیتواند الحاق مستقیم این جزیره به آمریکا را بپذیرد.
به گفتهٔ او، توافق جدید ترامپ دستکم در سطح رسمی میتواند حاکمیت دانمارک بر گرینلند را تضمین کند و در روابط آمریکا و اروپا نقش نوعی «ضربهگیر» را ایفا کند.
ژانگ یائو گفت:
«اکنون آمریکا میتواند در گرینلند دست به هر اقدامی بزند، اما اعلام صریح این موضوع که قصد الحاق گرینلند را ندارد و به حاکمیت دانمارک احترام میگذارد، به هر دو طرف امکان میدهد از این وضعیت آبرومندانه خارج شوند. کشورهای اروپایی فرصتی برای کاهش تنش در روابط مشاهده کردهاند.»
او در پایان افزود:
«توافق هنوز بهطور رسمی امضا نشده است، اما به نظر من، پس از امضای آن، کشورهای اروپایی نباید مخالفتی با آن نشان دهند.»