تاریخ در حرکت: بریکس، یمن، هرمز، چین
پپه اسکوبار
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
در کمتر از ۷۲ ساعت، مجموعهای از تحولات ژئوپلیتیکی، از کنترل ساحل دریای سرخ به دست انصارالله یمن و اختلال در مسیرهای انتقال نفت عربستان سعودی تا توافق اعضای بریکس بر سر محکومیت تحریمهای ثانویه، نظم منطقهای و جهانی را با شتابی کمسابقه دستخوش تغییر کرده است. پپه اسکوبار استدلال میکند که همزمانی مواضع روسیه و ایران در مخالفت با جنگ و نظام تحریمهای آمریکا، تلاش برای ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از دلار و تقویت همکاریهای اقتصادی میان کشورهای جنوب جهانی، نشانهٔ شکلگیری تدریجی معماری جدیدی در مناسبات بینالمللی است. بااینحال، شکاف میان محکومیت تحریمها و خودداری بریکس از محکومیت صریح جنگ آمریکا، محدودیتهای ساختاری این سازمان را آشکار میکند. در این میان، چین با تأکید بر همکاری راهبردی با هند، توسعهٔ زیرساختهای مالی جایگزین و پیشبرد الگوی «گردش دوگانه»، میکوشد نقش خود را در ساختن نظم چندجانبهٔ جدید تحکیم کند؛ نظمی که هنوز با موانع جدی سیاسی، اقتصادی و امنیتی روبهروست.
در کمتر از ۷۲ ساعت، تاریخ با شتابی خیرهکننده به حرکت درآمد؛ چراکه مجموعهای از رویدادها بهطور همزمان روی دادند که در شرایط عادی، تحقق آنها ممکن بود چندین سال به طول بینجامد.
انصارالله یمن، پس از یک تهاجم برقآسا، اکنون سراسر ساحل دریای سرخ را از بندر حدیده تا بابالمندب، ازجمله جزیرهٔ میون، در اختیار دارد؛ جزیرهای متشکل از صخرههای آتشفشانی که درست در میانهٔ «دروازهٔ اشکها» قرار گرفته است.
کنترل سرزمینی در استانهای حدیده، تعز و لحج در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶. منبع: CTP–ISW.
خط لولهٔ شرق به غرب عربستان سعودی ــ تنها مسیر جایگزین برای تنگهٔ هرمز ــ دستکم یک ماه است که پس از حملهای ترکیبی با پهپادها و موشکهای بالستیک، از کار افتاده است. هنوز مشخص نیست این حمله واقعاً از کجا صورت گرفته است: عراق، یمن، هر دو کشور، یا آنکه با یک عملیات «پرچم دروغین» مواجه بودهایم.
در جریان نشست سالانهٔ بریکس در دهلینو نیز تمامی اعضای اصلی این سازمان بر سر گنجاندن محکومیت کامل تحریمهای ثانویه در «بیانیهٔ دهلینو» به توافق رسیدند. همزمان، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، از تریبون این نشست استفاده کرد تا اعلام کند که روز دوشنبه توافقی دربارهٔ تنگهٔ هرمز در مسقط به امضا خواهد رسید.
پس از آن، نشست میان شورای همکاری خلیج فارس و ایران لغو شد. هیچکس نمیداند این نشست آیا برگزار خواهد شد و در صورت برگزاری، چه زمانی خواهد بود.
منابع دیپلماتیک در مسکو و تهران تأیید کردند که روسیه و ایران در دهلینو بهصورت هماهنگ و در قالب یک تیم مشترک عمل کردهاند و در مخالفت با جنگ واشنگتن علیه ایران و نظام تحریمها کاملاً همسو بودهاند. تصویر اکنون فراگیرشدهٔ لاوروف، وانگ یی و عراقچی که همچون دوستانی قدیمی در کنار یکدیگر نشستهاند، تنها بخشی از ماجرا را روایت میکند. تحرکات یمن در دریای سرخ، نیمهٔ دریایی همین داستان است.
سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجهٔ روسیه؛ وانگ یی، وزیر امور خارجهٔ چین؛ و عباس عراقچی، وزیر امور خارجهٔ ایران، در حاشیهٔ نشست بریکس در دهلینو. تصویری از ویدئویی که وزارت امور خارجهٔ ایران منتشر کرده است.
روسیه و ایران در سه جبهه همسو شدند: مخالفت با جنگ آمریکا، رد کلیت نظام تحریمها و مخالفت قاطع با تحریمهای ثانویهای که با نام بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا و آن مأمور هولناک سابق سوروس، گره خوردهاند.
بیانیهٔ دهلینو که در نخستین روز نشست بریکس و پس از آنکه نمایندگان ارشد کشورهای عضو تا ساعت چهار بامداد به کار ادامه دادند، به اتفاق آرا تصویب شد، از نظر ادبیاتی که دربارهٔ آسیای غربی به کار برده است، به دستاوردی تقریباً معجزهآسا رسید. بااینحال، این ادبیات همچنان فاقد صراحت و قاطعیت کافی بود؛ در غیر این صورت، امارات متحدهٔ عربی ــ و حتی هند ــ آن را امضا نمیکردند.
بند ۲۲، «اقدامات قهرآمیز یکجانبه» را، ازجمله «تحریمهای اقتصادی یکجانبه و تحریمهای ثانویه»، محکوم میکند؛ خواستار لغو آنها میشود و مخالفت کامل خود را با «تحریمهایی که از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد مجاز شناخته نشدهاند» مورد تأکید قرار میدهد. این قاطعانهترین ادبیاتی است که بریکس تاکنون در متنی دربارهٔ تحریمهای ثانویه به کار برده است.
بااینحال، بند ۲۸ تنها «نگرانی عمیق» خود را از تشدید تنشها در آسیای غربی ابراز میکند و خواستار «حداکثر خویشتنداری» میشود؛ آنهم پس از آنکه «مواضع ملی مربوط به هر یک از کشورهای ما» را یادآور میشود.
این همان فرمولی بود که دولت مودی برای دستیابی به توافق میان ایران و امارات متحدهٔ عربی به کار گرفت.
بند ۲۹ «نگرانی جدی از حملات عمدی علیه زیرساختهای غیرنظامی و تأسیسات هستهای صلحآمیز تحت نظارت کامل آژانس بینالمللی انرژی اتمی» را ابراز میکند. همهٔ حاضران در سالن نشست بریکس ــ و فراتر از آن ــ میدانند کدام تأسیسات هدف حمله قرار گرفتهاند و چه کسی به آنها حمله کرده است. بنابراین، این بخش از بیانیه صرفاً برای حفظ ظاهر گنجانده شده است.
در هیچیک از بخشهای این متن ۴۵ صفحهای و ۱۴۰ بندی، نامی از ایالات متحده به میان نیامده است. از جنگ نیز بهعنوان «جنگ» یاد نشده و هیچ متجاوزی معرفی نشده است.
این وظیفه بر عهدهٔ رئیسجمهور پوتین بود که در مجمع تجاری بریکس، صراحت و قاطعیتی را که در بیانیه غایب بود، به سخنان رسمی این نشست بیفزاید.
او گفت روسیه با «بیش از ۳۰ هزار تحریم، یعنی دو برابر مجموع تحریمهای اعمالشده علیه تمام کشورهای دیگر جهان» مواجه است و همچنین با:
«تهدید تحریمهای موسوم به ثانویه علیه کسانی که نمیخواهند از منافع دیگران پیروی کنند.»
پوتین «تخریب خطوط لولهٔ انتقال نفت، تلاش برای مسدود کردن کریدورهای بینالمللی حملونقل و توقیف کشتیهای دریایی» را نوعی اجبار دانست که در پوشش رقابت اعمال میشود.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، نیز اظهار داشت:
«آنها نتوانستند از طریق جنگ به اهداف خود دست یابند؛ بنابراین به فشار اقتصادی روی آوردند.»
پزشکیان در مطالبهٔ ایجاد دبیرخانهٔ دائمی بریکس، حتی از روسیه نیز فراتر رفت و در درخواست برای گسترش تجارت با ارزهای ملی، با پوتین همسو شد.
بنابراین، بیانیهٔ دهلینو سندی متناقض است؛ اما سندی که جنوب جهانی ــ از هند، اندونزی و مصر گرفته تا حتی امارات متحدهٔ عربی ــ حاضر به امضای آن شد.
این بیانیه تصریح میکند که تحریمهای ثانویه، ابزار واقعی جنگ اقتصادی آمریکا علیه روسیه، ایران و هر کشوری هستند که با آنها تجارت میکند. بااینحال، خود جنگ تنها با دعوتی محتاطانه به «خویشتنداری» مواجه میشود. این شکاف، بهخودیخود داستانی مستقل است: بریکس با سلاح مخالفت میکند، اما نه با دستی که آن را به کار میگیرد.
من میپردازم، تو میپردازی، همه میخواهند بریکس هزینه را بپردازد
بیانیهٔ دهلینو همچنان اهمیت دارد ــ اهمیت بسیار زیادی ــ زیرا بیانگر دیدگاه غالب در جنوب جهانی است.
پوتین بار دیگر در مجمع تجاری بریکس خاطرنشان کرد که این سازمان طی پنج سال گذشته بیش از ۴۰ درصد تولید جهانی را به خود اختصاص داده است؛ درحالیکه سهم گروه ۷، ۲۹ درصد بوده است.
بریکس ــ و بریکسپلاس، با احتساب کشورهای شریک ــ نمایندهٔ بیش از نیمی از جمعیت و اقتصاد جهان است. از منظر ژئواکونومیک، تأکید بر تسویهحسابهای تجاری با ارزهای محلی بار دیگر جایگاه برجستهای یافت؛ زیرا تجارت با روپیه، روبل یا یوان را نمیتوان از سوی واشنگتن مسدود کرد.
از منظر ژئوپلیتیک نیز بیانیه با محکومیت قحطی در غزه و آوارگی اجباری مردم از سرزمین اشغالی فلسطین، و نیز با مطالبهٔ اصلاح شورای امنیت سازمان ملل متحد و نظام برتون وودز، امتیازاتی به دست آورد؛ اصلاحاتی که البته هرگز تحقق نخواهند یافت.
بااینحال، بانک توسعهٔ جدید (NDB) همچنان با آنچه باید بهعنوان بانکی قدرتمند و متکی بر منافع جنوب جهانی باشد، فاصلهٔ زیادی دارد. این بانک تنها حدود ۴۴ میلیارد دلار پروژهٔ مصوب در کارنامهٔ خود دارد و ارزهای محلی فقط ۲۹ درصد از سبد فعال آن را تشکیل میدهند.
پروندهٔ پیچیدهٔ «بریکس پی» همچنان ــ دستکم فعلاً ــ حلنشده باقی مانده است. بریکس پی دو سال پیش، در نشست نوآورانهٔ بریکس در کازان، معرفی شد. در دهلینو، روسیه و هند از طریق «صندوق سرمایهگذاری مستقیم روسیه» (RDIF) و «بریکس پی هند»، توافقنامهای برای اجرای این طرح امضا کردند. این توافق امکان پرداختهای مستقیم میان شرکتها (B2B) و شهروندان (C2B) را با استفاده از ارزهای ملی ــ روبل، روپیه، یوان و غیره ــ بدون عبور از دلار آمریکا فراهم میکند.
بریکس پی در آینده باید سامانههای ملی پرداخت کشورهای مشارکتکننده را به یکدیگر متصل کند؛ ازجمله سامانهٔ SPFS روسیه، یعنی سامانهٔ پیامرسانی مالی این کشور، سامانهٔ CIPS چین، سامانهٔ Pix برزیل و سامانهٔ UPI هند.
بریکس پی پاسخی آشکار به استفادهٔ ابزاری از سامانهٔ سوئیفت است. اما هنوز راهی طولانی در پیش دارد. این تصور که یک گردشگر بتواند در یکی دیگر از کشورهای عضو بریکس، با کارت بانکی صادرشده در کشور خود خرید کند، بدون آنکه از طریق نظام دلاری کارمزدی بپردازد و در نتیجه از خزانهداری آمریکا عبور کند، وسوسهانگیز است.
اما برای نمونه، این سازوکار در مورد یک گردشگر ایرانی در چین چگونه عمل خواهد کرد؟ بانکهای محلی در سراسر کشورهای عضو بریکس باید در این طرح مشارکت داشته باشند.
بانکهای سراسر جنوب جهانی همچنان از تحریمهای ثانویه وحشت دارند. ازاینرو، در حال حاضر گرایش غالب بهسوی تمرکززدایی است. هدف بریکس پی آن است که تا سال ۲۰۳۰، مدیریت حداکثر ۲۰ درصد از تسویهحسابهای جهانی را بر عهده بگیرد.
و سال آینده، چین میزبان خواهد بود
موضوع انرژی با تقریباً همهٔ مباحثی که در جریان دیدارهای دوجانبه در دهلینو بهطور مفصل مورد بحث قرار گرفتند، درهمتنیده بود. بااینحال، احتمال دستیابی به توافقی میان ایران و عمان دربارهٔ تنگهٔ هرمز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
تهران صراحتاً اعلام کرده است که تنگهٔ هرمز را بازگشایی نخواهد کرد ــ تأکید بر واژهٔ «نخواهد» از من است ــ و این تنگه تا زمانی بسته خواهد ماند که واشنگتن دستکم هفت شرط را بپذیرد و به آنها عمل کند.
نقاط فشار منطقهای: تنگهٔ هرمز، خط لولهٔ شرق به غرب عربستان سعودی و بابالمندب. اینفوگرافیک از گاردین؛ منابع: مرکز مطالعات راهبردی صنعا و مؤسسهٔ پایش جهانی انرژی.
این شروط عبارتاند از:
۱. ### پایان دادن به تهدیدها علیه ایران.
۲. ### پایان دائمی حملات علیه ایران و متحدان این کشور.
۳. ### رفع محاصرهٔ دریایی.
۴. ### خارج کردن نیروهای دریایی و هوایی آمریکا از اطراف ایران.
۵. ### پرداخت غرامت جنگی.
۶. ### لغو تحریمها.
۷. ### آزادسازی بدون قیدوشرط داراییهای مسدودشدهٔ ایران.
تنها پس از تحقق این شروط، تنگهٔ هرمز بر اساس چارچوبی جدید میان ایران و عمان بازگشایی خواهد شد.
ازاینرو، نشست احتمالی روز دوشنبه در عمان میان ایران و وزیران امور خارجهٔ کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، از پیش محکوم به شکست بود. این نشست بهطور نامحدود و به گفتهٔ بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجهٔ عمان، «در راستای دستیابی به اجماع» به تعویق افتاد.
تهران بر موضع خود پافشاری کرد که نشست باید به ایجاد یک مسیر دریایی میان ایران و عمان از طریق تنگهٔ هرمز منجر شود. کشتیها از آبهای سرزمینی ایران وارد این مسیر میشدند و بخشی از مسیر خروج آنها نیز تحت نظارت ایران قرار میگرفت؛ اقدامی که عملاً به تعلیق کریدور کنونی جنوب عمان، تحت حمایت آمریکا، میانجامید.
عربستان سعودی با این طرح مخالفت کرد؛ زیرا از شکلگیری وضعیت جدیدی بیم داشت که از نظر شورای همکاری خلیج فارس غیرقابلقبول باشد. بحرین ــ که عملاً تابع عربستان سعودی است ــ این نشست را تحریم کرد. اکنون اوضاع در وضعیت بلاتکلیفی قرار دارد.
همزمان، تعمیر خط لولهٔ شرق به غرب عربستان سعودی به کابوسی تمامعیار تبدیل خواهد شد. زیرساختهای پمپاژ بهشدت آسیب دیدهاند و دستکم در هشت نقطه، خط لوله دچار خسارت شده است.
عربستان سعودی ممکن است در کمتر از یک هفته ذخایر نفت خام آمادهٔ صادرات خود در بندر ینبع را به پایان برساند. این بدان معناست که رقم حیرتانگیز ۴ میلیون بشکه نفت در روز ــ معادل تقریباً ۴ درصد عرضهٔ جهانی ــ بهسادگی از بازار حذف خواهد شد. اقتصاد جهانی بر لبهٔ تیغ حرکت میکند.
در دهلینو نشانههایی مشاهده شد مبنی بر آنکه سازوکار اولیهٔ «ریک» (روسیه، هند و چین)، آنگونه که یوگنی پریماکوف فقید و بزرگ آن را طراحی کرده بود، ممکن است بار دیگر در حال احیا باشد؛ این بار در قالب «رییک» (RIIC)، با اضافهشدن ایران.
رئیسجمهور شی جینپینگ این موضوع را کاملاً روشن کرد:
چین و هند شریک یکدیگرند، نه رقیب.
بار دیگر این شی جینپینگ بود که تعیین کرد حکمرانی چندجانبهٔ جدی و مسئولانه باید چگونه باشد؛ از ایجاد زیرساختهای مالی جایگزین گرفته تا تضمین امنیت غذایی. بریکس زمانی، دور از جنون جنگ، درخشش واقعی خود را نشان میدهد که همچون گروهی سازنده عمل کند، نه گروهی ویرانگر.
چین، همزمان با پیشبرد و تحکیم چشمانداز «گردش دوگانه»، روزبهروز استقلال بیشتری از غرب هیستریک پیدا میکند. این چشمانداز را شی جینپینگ در سال ۲۰۲۰ مطرح کرد و بر اساس آن، چرخههای داخلی و بینالمللی در قالب الگویی جدید از توسعه، یکدیگر را تقویت میکنند.
شی جینپینگ در دهلینو، پنج ابتکار روشن را برای تعمیق همکاریهای بریکس پیشنهاد کرد.
این ابتکارات، از رهبری چین در ایجاد یک جامعهٔ بریکسیِ هوش مصنوعی متنباز گرفته تا ایجاد اتحادیهای برای مناطق ویژهٔ اقتصادی بریکس را دربرمیگیرد. چین سال آینده میزبان «مجمع بریکس دربارهٔ تجارت خدمات» خواهد بود.
موضوع دیگر، همکاری در صنعت دیجیتال است. پکن میخواهد بستری ابری برای زیستبوم دیجیتال بریکس ایجاد کند که آموزش مهارتهای دیجیتال، تبادل فناوری و همسویی صنعتی را شامل شود.
در زمینهٔ همکاری در حوزهٔ تولید هوشمند، چین میخواهد به دیگر اعضای بریکس در ساخت کارخانههای هوشمند و تدوین استانداردها و ضوابط کمک کند.
در حوزهٔ علم و فناوری نیز چین پیشنهاد ایجاد «ائتلاف بریکس برای آموزش مهندسان» را مطرح کرده است؛ ائتلافی که هدف آن، آموزش مشترک مهندسان، بهرسمیتشناختن متقابل استانداردهای صلاحیت حرفهای و تربیت شمار زیادی نیروی متخصص در سطح عالی است.
در یک بیان عامهپسند، در پایان یک روز دیگر از روزهای پرتلاطم، بار دیگر «پاندای بزرگ» پیروز میدان شد.
آمد، اعلام کرد که چین سال آینده میزبان نشست بریکس خواهد بود، در ضیافت شام رسمی شرکت نکرد و رفت؛ زیرا کارهای بسیاری در پیش است.
پپه اسکوبار ستوننویس نشریهٔ «کریدل»، سردبیر «آسیا تایمز» و تحلیلگر مستقل ژئوپلیتیک با تمرکز بر اوراسیاست. او از اواسط دههٔ ۱۹۸۰ بهعنوان خبرنگار خارجی در شهرهای لندن، پاریس، میلان، لسآنجلس، سنگاپور و بانکوک زندگی و کار کرده است. اسکوبار نویسندهٔ کتابهای گلوبالیستان: چگونه جهان جهانیشده در حال ذوبشدن و تبدیل به جنگی سیال است (Nimble Books، ۲۰۰۷)، بلوز منطقهٔ قرمز: تصویری از بغداد در دوران افزایش نیروها، اوباما گلوبالیستان را انجام میدهد (Nimble Books، ۲۰۰۹) و ۲۰۳۰ (Nimble Books، ۲۰۲۰) است. آخرین کتاب او دههٔ خروشان بیست (Nimble، ۲۰۲۱) نام دارد.