علم جهانی است، اعتبار هنوز یکمرکزی است
از تجربۀ یائو در چین تا ضرورت شبکۀ علمی جنوب جهانی
محمد حقیقت
علم، بیش از بسیاری از دستاوردهای بشر، حاصل عبور از مرزهاست. هیچ تمدنی آن را بهتنهایی نساخته و هیچ کشوری نیز نمیتواند با بستن درهای خود، در بلندمدت به پیشرفت علمی دست یابد. استقلال علمی نیز از همین خصلت جهانی علم آغاز میشود: یک جامعه هنگامی از استقلال علمی برخوردار است که ضمن مشارکت آزاد در گردش جهانی دانش، حق و توان انتخاب پرسشهای خود، تولید نظریه و حضور برابر در داوری علمی را داشته باشد. مسئلۀ اصلی این است: چه کسی پرسشهای معتبر علم را تعیین میکند، چه نهادی به پژوهش اعتبار میبخشد و تجربۀ کدام جامعه میتواند از حد «دادۀ محلی» فراتر رود و به نظریهای جهانی تبدیل شود؟
جغرافیای تولید علم در دهههای اخیر دگرگون شده است. چین، هند، ایران، برزیل، روسیه، آفریقای جنوبی و بسیاری از کشورهای آسیایی و آمریکای لاتین دانشگاهها، پژوهشگران و تواناییهای علمی چشمگیری پرورش دادهاند. بااینحال، جغرافیای اعتبار علمی با همان سرعت تغییر نکرده است. هنوز بخش بزرگی از پژوهشهای جهان برای معتبر شناختهشدن باید از دروازههایی عبور کند که عمدتاً در آمریکا و اروپای غربی قرار دارند: ناشران بزرگ، مجلات پرنفوذ، پایگاههای استنادی، نظامهای رتبهبندی، بنیادهای تأمین مالی و دانشگاههایی که نامشان گاه پیش از خواندهشدن پژوهش، به آن وزن و منزلت میبخشد.
در نتیجه، ممکن است مسئله در جنوب پدید آید، داده در جنوب گردآوری شود و پژوهشگر جنوبی سالها برای شناخت آن زحمت بکشد، اما نظریه، نام روش و مرجع نهایی داوری در مرکز دیگری شکل گیرد. این رابطۀ نابرابر الزاماً محصول توطئه یا سوءنیت افراد نیست؛ در ساختارهایی تثبیت شده است که امکانات، بودجه، زبان انتشار و حق اعتباربخشی را در چند نقطه از جهان متمرکز کردهاند. استقلال علمی از همینجا آغاز میشود: نه با نفی دانش دیگران، بلکه با بازپسگیری حق انتخاب پرسش و مشارکت برابر در داوری علمی.
یک تجربۀ مهم در چین
تجربۀ پروفسور شینگتونگ یائو، برندۀ مدال فیلدز و یکی از بنیانگذاران هندسۀ کالابی–یائو، از این جهت درخور توجه است. او پس از دههها فعالیت در برجستهترین دانشگاههای جهان، برای ایجاد و گسترش مجموعهای از مراکز علمی در چین کوشیده است. مرکز علوم ریاضی یائو در دانشگاه تسینگهوا، مؤسسۀ علوم ریاضی و کاربردهای پکن، مجمع بینالمللی ریاضیات تسینگهوا در سانیا و مؤسسات همکار در شهرهای دیگر، اجزای شبکهای هستند که پژوهش بنیادی، فیزیک نظری، علوم رایانه، تربیت استعدادهای جوان و ارتباط بینالمللی را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
اهمیت این تجربه فقط در ساختن چند ساختمان یا افزودن چند نام به فهرست دانشگاهها نیست. در اینجا برای شکلدادن به یک محیط علمی کامل تلاش میشود: جذب دانشمندان برجسته، پرورش پژوهشگر از سالهای نخست آموزش، ایجاد دورۀ دکتری و پسادکتری، برگزاری کنفرانسهای بینالمللی، فراهمکردن فرصت کار بلندمدت و پیوند پژوهش بنیادی با مسائل تازه و کاربردهای اجتماعی. اعتبار چنین مرکزی با اعلام اداری یا تبلیغات ساخته نمیشود؛ از کیفیت پژوهش، استمرار سرمایهگذاری، آزادی کار علمی و گردآمدن نسلهای مختلف دانشمندان پدید میآید.
نمونۀ یائو نشان میدهد که برای تغییر جایگاه یک کشور در جهان علم، افزایش شمار مقالهها یا فرستادن دانشجویان ممتاز به خارج کافی نیست. جامعهای که هزینۀ پرورش استعداد را میپردازد، اما برای کار علمی پیشرفته امکانات و افق معتبری در اختیار او نمیگذارد، نیروی پرورشیافتۀ خود را به مراکزی واگذار میکند که پیشاپیش از ثروت، شبکه و منزلت بیشتری برخوردارند. این فرایند فقط «فرار مغزها» نیست؛ انتقال مداوم سرمایۀ علمی از کشورهایی است که آن را با دشواری تولید میکنند به کشورهایی که بهترین شرایط بهرهبرداری از آن را در اختیار دارند.
استقلال علمی؛ نه انزوا، نه دنبالهروی
در برابر این وضع، دو پاسخ نادرست وجود دارد. نخست، دنبالهروی است: دانشگاه مسائل خود را بر اساس پسند مجلات خارجی انتخاب کند، کارنامۀ علمی استاد را فقط با شمار مقاله و استنادها بسنجد و تجربۀ جامعۀ خود را تنها هنگامی علمی بداند که در واژگان رایج مراکز مسلط جای گیرد. در این حالت، دانشگاه ممکن است در جدولهای جهانی بالا برود، اما سهم اندکی در شناخت و حل مشکلات مردم خود داشته باشد.
پاسخ نادرست دوم، بومیگرایی بسته است: نظریهای را فقط به دلیل منشأ خارجی رد کنیم، دانش ملی را از مقایسه و نقد مصون بدانیم یا با تصمیم سیاسی برای مؤسسات خود اعتبار بتراشیم. علمی که از آزمون آزاد، گفتوگوی جهانی و امکان اصلاح خطا بگریزد، مستقل نمیشود؛ به دستگاه توجیه بدل میگردد.
راه سوم، استقلال در پیوند است: آموختن از همۀ جهان، همکاری با دانشگاههای غربی و غیرغربی و حضور در گفتوگوی مشترک علم، همراه با حفظ حق انتخاب مسئله، مالکیت برابر داده، مشارکت در نظریهپردازی و سنجش پژوهش بر اساس حقیقت و نیازهای واقعی جامعه. استقلال علمی یعنی پنجرهها باز بمانند، اما چشم ما فقط تصویر خود را در آینۀ اعتبار دیگران جستوجو نکند.
از تجربۀ ملی به شبکۀ علمی جنوب جهانی
آنچه چین در برخی رشتهها آغاز کرده است، میتواند الهامبخش طرحی گستردهتر باشد. کشورهای بریکس و اعضای سازمان همکاری شانگهای جمعیت بزرگی از جوانان، دانشگاههای متعدد، دانشمندان برجسته، منابع مالی و مسائل مشترک فراوان دارند. این کشورها پیشتر نیز همکاری در علم، فناوری و نوآوری، تأمین مالی پروژههای مشترک و ایجاد زیرساختهای پژوهشی را در اسناد و برنامههای خود پذیرفتهاند. اکنون میتوان گامی فراتر گذاشت: ایجاد شبکهای از مراکز ممتاز مشترک که نه متعلق به یک کشور، بلکه در خدمت توسعۀ علمی جنوب جهانی باشند.
ضرورتی ندارد هر کشور بهتنهایی در همۀ رشتهها مرکزی همسنگ با بزرگترین دانشگاههای جهان بسازد. تقسیم کاری برابر و سنجیده میتواند منابع را گرد آورد و از پراکندگی جلوگیری کند. یک کشور میتواند میزبان مرکز مشترک ریاضیات و فیزیک نظری باشد؛ کشوری دیگر مرکز پژوهش دربارۀ آب و کشاورزی مناطق خشک؛ و کشورهایی دیگر میزبان مراکز سلامت عمومی و داروهای کمهزینه، انرژی و اقلیم، زلزله و بلایای طبیعی، هوش مصنوعی، حملونقل یا علوم اجتماعی توسعه شوند. مالکیت و ادارۀ این مراکز باید مشترک، سهم کشورها روشن و دسترسی استعدادهای همۀ اعضا به آنها تضمین شود.
چنین شبکهای به چند شرط نیاز دارد: سرمایهگذاری پایدار ملی و جمعی؛ مدیریت علمی شایسته و پاسخگو؛ آزادی پژوهش و انتشار نتیجه؛ فراخوانهای بینالمللی شفاف؛ بورسهای کافی برای جوانان کشورهای کمبرخوردار؛ دسترسی مشترک به آزمایشگاهها و دادهها؛ و نظامی معتبر برای ارزیابی که کیفیت و اصالت پژوهش را بر شمار مکانیکی مقاله و استناد مقدم بداند.
این شبکه همچنین به نشریات علمی غیرانتفاعی، مخازن آزاد داده و مقاله، برنامههای ترجمه و امکان انتشار چندزبانه نیاز دارد. زبان انگلیسی میتواند ابزار گفتوگوی مشترک باقی بماند، اما نتیجۀ پژوهشی که با منابع عمومی انجام شده است باید به زبان مردم نیز بازگردد. علمی که جامعۀ تولیدکنندۀ آن نتواند بخواند و دربارۀ آن پرسش کند، هنوز به دارایی عمومی تبدیل نشده است.
اعتبار را نمیتوان اعلام کرد
مهمترین خطر آن است که این طرح به مسابقهای برای ساختن تابلو، رتبه و عنوان تازه تبدیل شود. هیچ نشست سیاسی نمیتواند با صدور بیانیه، دانشگاهی را معتبر کند. اعتبار علمی خریدنی یا فرمانپذیر نیست؛ در طول زمان و با پژوهش اصیل، داوری سختگیرانه، آزادی پرسش، پذیرش خطا و اعتماد جامعۀ علمی ساخته میشود.
اگر مراکز جنوب جهانی نتیجۀ مطلوب سیاسی را از پیش تعیین کنند، انتقاد را برنتابند، شایستگی را قربانی وفاداری سازند یا آمار مقاله را جایگزین اثر علمی کنند، فقط صورت دیگری از همان دستگاه اعتبار را بازتولید خواهند کرد. دانشگاهی که میخواهد از وابستگی بیرونی رها شود، باید همزمان از تحمیل درونی نیز در امان باشد. دانش مستقل بدون آزادی علمی ممکن نیست؛ اما آزادی علمی نیز بدون امکانات مادی، امنیت شغلی و مسئولیت در برابر جامعه کامل نمیشود.
علم برای صلح و توسعۀ مشترک
هدف از ایجاد قطبهای علمی تازه نباید انتقال بازار نخبگان از غرب به شرق یا جایگزینکردن یک انحصار با انحصاری دیگر باشد. جنوب جهانی به نسخۀ شرقی همان بازار اعتبار نیاز ندارد؛ به نظمی چندمرکزی، عادلانه و همکارانه نیاز دارد که علم را به سوی حل مسائل مشترک بشر هدایت کند.
بحران آب، بیماریهای فراگیر، فقر، تغییرات اقلیمی، ناامنی غذایی و خطر کاربرد ویرانگر فناوری مرز نمیشناسند. مراکز مشترک علمی میتوانند رقابت مخرب را به همکاری، مهاجرت یکسویۀ استعدادها را به گردش متقابل دانش و وابستگی را به مشارکت برابر تبدیل کنند. در چنین نظمی، همکاری با دانشمندان غرب نیز ادامه مییابد، اما دیگر تنها یک منطقه تعیین نمیکند چه چیزی پرسش علمی است و چه کسی شایستۀ سخنگفتن به نام علم.
تجربۀ پروفسور یائو اثبات نهایی یک الگو نیست، اما نشانهای امیدبخش است: با چشمانداز بلندمدت، سرمایهگذاری پایدار و گردآوردن استعدادها میتوان جغرافیای علم را تغییر داد. بریکس و سازمان همکاری شانگهای میتوانند این تجربه را از سطح یک کشور و یک رشته فراتر برند و شبکۀ مشترکی از مراکز ممتاز علمی پدید آورند؛ مراکزی که نه برای نمایش قدرت، بلکه برای گسترش مرزهای شناخت، تقویت استقلال ملتها و خدمت به صلح و توسعۀ انسانی کار کنند.
علم جهانی است؛ حق تولید نظریه، انتخاب پرسش و داوری دربارۀ حقیقت نیز باید جهانی شود.
منابع و اسناد منتخب
۱. مرکز علوم ریاضی یائو در دانشگاه تسینگهوا، «معرفی مرکز» و شرح شبکۀ مراکز و برنامههای علمی:
https://ymsc.tsinghua.edu.cn/gywm/zxjj/zxjj.htm
۲. مؤسسۀ علوم ریاضی و کاربردهای پکن، معرفی رسمی، حوزههای پژوهشی و برنامههای جذب پژوهشگر:
https://www.bimsa.cn/about
https://www.bimsa.cn/join/join_faculty.html
۳. بیانیۀ اجلاس بریکس در فورتالزا، ۲۰۱۴ (بخش همکاری علم، فناوری و نوآوری و تولید مشترک دانش):
۴. بیانیۀ دهلی نو بریکس، ۲۰۲۱ (پروژههای مشترک پژوهشی، زیرساختهای بزرگ علمی و همکاری دانشگاهی):
۵. دبیرخانۀ سازمان همکاری شانگهای، افتتاح مرکز چین ـ شانگهای برای همکاری علمی، فناوری و نوآوری، ۵ سپتامبر ۲۰۲۵:
https://eng.sectsco.org/20250905/1978915.html
۶. یونسکو، توصیهنامه دربارۀ علم باز، ۲۰۲۱.