چانگ شیوتسه: کاوشی در تحول چهاربعدی اقتصادی‌اجتماعی ناشی از «دیجیتال-هوشمندسازی» — بر پایه بررسی میدانی در مناطق گوانگدونگ، جیانگ‌سو، شان‌دونگ، پکن و تیانجین
ترجمه مجله جنوب جهانی
[چکیده] «دیجیتال-هوشمندسازی» به‌عنوان محرک اصلی موج جدید انقلاب علمی-فناورانه و تحول صنعتی، در حال بازآرایی همه‌جانبه منطق کارکرد و الگوی توسعه اقتصادی-اجتماعی است. این مقاله بر پایه دستاوردهای بررسی میدانی نگارنده در چهار استان بزرگ اقتصادی گوانگدونگ، ژجیانگ، جیانگ‌سو و شان‌دونگ و نیز دو منطقه پکن و تیانجین، با بهره‌گیری از شیوه «روایت خرد» و با تکیه بر نظریه‌های کلاسیک اقتصاد سیاسی به‌عنوان چارچوب اصلی، تحولات عمیق و ساختاری ناشی از «دیجیتال-هوشمندسازی» در اقتصاد و جامعه چین را از چهار بعد نیروهای مولد، مناسبات تولید، شیوه تولید و روبنا بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «دیجیتال-هوشمندسازی» نه‌تنها هر سه عنصر نیروهای مولد را به‌طور همه‌جانبه بازآرایی می‌کند، بلکه به‌آرامی موجب تحولات تطبیقی در مناسبات تولید نیز می‌شود (نظیر ظهور شکل سازمانی نوین «شرکت تک‌نفره» و رواج الگوهای کارآفرینی سبک)، مکانیسم مبادله بازار را بازساخت می‌دهد، توسعه اقتصادی-اجتماعی را به «نظام انسان‌محور» بازمی‌گرداند و همچنین سوژگی انسان را نوسازی کرده و نسلی از «انسان‌های نوینِ فراتر از محدودیت» را پدید می‌آورد. در دوره «برنامه پانزدهم» و فراتر از آن، لازم است پژوهش درباره ادغام «دیجیتال-هوشمندسازی» با توسعه اقتصادی-اجتماعی بیش از پیش تعمیق یابد تا سود حاصل از تحول «دیجیتال-هوشمندسازی» به‌طور کامل آزاد شده و به تحقق توسعه‌ای باکیفیت‌تر و پایدارتر برای اقتصاد و جامعه چین یاری رساند»
در حال حاضر، جهان وارد مرحله نوینی از توسعه «دیجیتال-هوشمندسازی» شده است که با فناوری‌های کلان‌داده، هوش مصنوعی و وب۳ به‌عنوان تکیه‌گاه اصلی خود پشتیبانی می‌شود.[۱] سال ۲۰۲۶ هم سال آغازین «برنامه پانزدهم» است و هم از سوی صنعت هوش مصنوعی «سال نخست عامل‌های هوشمند» نامیده می‌شود. همزمان، در سال ۲۰۲۵ دبیرکل شی جین‌پینگ هنگام شرکت در بررسی هیئت نمایندگی جیانگ‌سو تأکید کرد که «استان‌های بزرگ اقتصادی باید بار سنگین را بر دوش کشند»؛ و در نخستین بازدید محلی پس از پلنوم چهارم کمیته مرکزی بیستم، دبیرکل شی جین‌پینگ به‌روشنی خاطرنشان کرد که گوانگدونگ، به‌عنوان یک استان بزرگ اقتصادی و منطقه توسعه‌یافته، باید «مسئولیت پیشگامی، الگوسازی و برعهده‌گیری بار سنگین را متجلی سازد».[۲] در این زمینه، بررسی این‌که استان‌های بزرگ اقتصادی به‌عنوان تکیه‌گاه مهم توسعه ملی چگونه می‌توانند از فرصت توسعه «دیجیتال-هوشمندسازی» بهره گیرند و مشکلات توسعه و اصلاحات را حل کنند تا مسئولیت پیشاهنگی خود را بهتر ایفا کنند، اهمیت واقعی بسزایی دارد. این مقاله بر پایه بررسی میدانی خرد در مناطق گوانگدونگ، ژجیانگ، جیانگ‌سو، شان‌دونگ، پکن و تیانجین، تحول اقتصادی-اجتماعی ناشی از «دیجیتال-هوشمندسازی» را از چهار بعد کلان نیروهای مولد، مناسبات تولید، شیوه تولید و روبنا به‌طور نظام‌مند بررسی می‌کند تا مرجعی نظری و رهیافتی عملی برای توسعه اقتصادی و اصلاح نهادی استان‌های بزرگ اقتصادی و حتی کل کشور فراهم آورد.
یک، بازآرایی عناصر نیروهای مولد توسط انقلاب «دیجیتال-هوشمندسازی»
موج «دیجیتال-هوشمندسازی» تحولی انقلابی در نیروهای مولد پدید می‌آورد که هسته اصلی آن بازآرایی همه‌جانبه محتوا و دامنه سه عنصر بزرگ نیروهای مولد (نیروی کار، ابزار کار، موضوع کار) است. نگارنده با انتخاب «شش اژدهای کوچک» نوآوری علمی-فناورانه هانگ‌جو، گروه فناوری اَنت (Ant) و گروه جوی‌یانگ (Joyoung) به‌عنوان نمونه‌های میدانی نمونه‌وار، این روند تحول «بازآرایی همه‌جانبه» را کاویده است.
در سال ۲۰۲۴، نگارنده چهار بار پیاپی برای انجام بررسی میدانی به هانگ‌جو سفر کرد و به‌طور ویژه بر عملکرد نوآورانه شرکت‌های نوآوری علمی-فناورانه هانگ‌جو متمرکز شد که در میان آن‌ها دیپ‌سیک (DeepSeek) و یونیتری (Unitree) نمونه‌های بسیار نماینده‌ای هستند. در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۵، نگارنده به دعوت روزنامه ژجیانگ ریبائو مصاحبه‌ای انجام داد و پیشنهاد کرد که «الگوی دیپ‌سیک (DeepSeek) در سراسر استان ترویج شود».[۳] هرگز تصور نمی‌شد که پانزده روز بعد، دیپ‌سیک در نیویورک توجه جهانی را برانگیزد؛ این پدیده گواه آن است که توسعه فناوری‌های دیجیتال-هوشمند روند تاریخی برگشت‌ناپذیری است.
در ۱۶ آوریل ۲۰۲۶، نگارنده بار دیگر به هانگ‌جو سفر کرد و از نزدیک از گروه فناوری اَنت بازدید کرد و وضعیت توسعه اخیر و آرایش راهبردی این شرکت را به‌عمق بررسی نمود و دریافت که این شرکت به‌روشنی وارد مرحله‌ای تکامل‌یافته شده است. گروه فناوری اَنت از زمان تأسیس در سال ۲۰۰۴ سه مرحله توسعه را پشت سر گذاشته است: در مرحله آغازین با محوریت علی‌پی پایه کسب‌وکار پرداخت موبایلی را استوار ساخت؛ در مرحله میانی با حامل «اَنت فایننشال» اکوسیستم مالی متنوعی را گسترش داد؛ و اکنون به گروه فناوری بزرگی با بیش از چهل‌هزار کارمند تبدیل شده که به‌طور مستقل فعالیت می‌کند (ضمن حفظ سهام و همکاری راهبردی با گروه علی‌بابا). این گروه اکنون سه آرایش راهبردی اصلی برساخته است. نخست، آرایش کسب‌وکار داخلی، که با ساخت سه بخش خدماتی «سرپرست زندگی» («لینگ‌گوانگ»)، «سرپرست مالی» («مای‌شیائوتسای») و «سرپرست سلامت» («مای مافو») حوزه‌های خدمات روزمره مردمی، مدیریت ثروت و تضمین سلامت را به‌طور کامل پوشش می‌دهد و به‌عمق در کارکرد اقتصادی-اجتماعی شهری ادغام شده است؛ دوم، آرایش جهانی‌سازی، که با گسترش پایدار کسب‌وکار پرداخت در سطح جهانی و استقرار مقیاس‌یافته فناوری‌های تحقیقاتی در خارج از کشور، بستری خدماتی باز و مشترک با نفوذ جهانی برساخته است؛ سوم، آرایش پژوهش و صنعتی‌سازی فناوری، که با فناوری‌های هوش مصنوعی و وب۳ به‌عنوان نقطه شکست اصلی، به مسیر نوین توسعه فناوری دیجیتال گام می‌نهد و به شرکت‌های جهانی یاری می‌رساند تا فرصت‌های عصر هوش مصنوعی را دریابند؛ این بخش تکیه‌گاه اصلی توسعه پایدار شرکت شده است.
با تلفیق تحلیل موردی دیپ‌سیک، گروه فناوری اَنت و دیگر نمونه‌ها، و پس از گفت‌وگو با کارشناسان حوزه فناوری، و با ارجاع به استانداردهای رده‌بندی فناوری هوش مصنوعی رایج در صنعت، نگارنده چهار مرحله «توسعه نیروهای مولد بشری» را در زمینه «دیجیتال-هوشمندسازی» جمع‌بندی و طبقه‌بندی کرده است.
مرحله نخست: مرحله هوش مصنوعی عمومی (هوش مصنوعی ضعیف). با تکیه‌گاه اصلی محاسبات و الگوریتم مبتنی بر سیلیکون، قادر به انجام وظایف هوشمند یگانه و مشخص است، اما فاقد توانایی تفکر خودمختار و همدلی احساسی است. در حال حاضر شرکت‌های اصلی دیجیتال-هوشمند نظیر دیپ‌سیک و گروه اَنت در این مرحله قرار دارند که شکل پایه توسعه «دیجیتال-هوشمندسازی» است.
مرحله دوم: مرحله هوش مصنوعی عمومی پیشرفته (AGI). عامل‌های هوشمند دارای توانایی یادگیری بین‌حوزه‌ای، پژوهش خودمختار و تعامل احساسی هستند و همدلی احساسی میان انسان طبیعی و کارگزار هوشمند تحقق می‌یابد؛ این دوره گذار کلیدی برای تکامل «دیجیتال-هوشمندسازی» به مراحل عالی‌تر است.
مرحله سوم: مرحله ابرهوش مصنوعی (ASI). هوش مصنوعی به‌تدریج «آگاهی خودمختار» پدید می‌آورد، هوش مبتنی بر سیلیکون ویژگی‌های شبه‌حیات کربن‌محور می‌یابد، موجودات زیستی کربن‌محور می‌توانند با تکیه بر محاسبات سیلیکونی به‌عمق جهش توانمندی دست یابند و این دو در آغاز درهم‌تنیدگی و تعامل می‌یابند که تفکراتی نوین درباره «شکل حیات» و اخلاق اجتماعی برمی‌انگیزد.
مرحله چهارم: مرحله همزیستی حیات کربن‌سیلیکونی. حیات کربن‌محور و هوش سیلیکون‌محور به همجوشی و همزیستی عمیق دست می‌یابند و شکل نوینی از حیات و تمدن پدید می‌آید که شاید عصری نوین در توسعه نیروهای مولد بشری و تمدن اجتماعی بگشاید؛ این مرحله متعلق به جهت‌گیری توسعه پیش‌نگرانه آینده است.
سال ۲۰۲۶ از سوی صنعت «سال نخست عامل‌های هوشمند» خوانده می‌شود؛ عصر عامل‌های هوشمند تنها چهار ماه است که آغاز شده، اما تحول نیروهای مولد ناشی از آن هم‌اکنون نخستین جلوه‌های خود را نشان داده است. بر این پایه، ناگزیریم به‌عمق بیندیشیم: در موج «دیجیتال-هوشمندسازی»، سه عنصر نیروهای مولد در نظریه کلاسیک اقتصاد سیاسی چه تحول نظام‌مندی خواهند یافت؟
نگارنده در کتاب نوآوری‌محوری ملی، برد-برد جهانی: مسیر نوین برنامه «پانزدهم» به‌روشنی مطرح کرده است: «با پیشرانی موج انقلاب فناورانه نوین که فناوری دیجیتال نماینده آن است، سه عنصر نیروهای مولد در اقتصاد سیاسی — نیروی کار، ابزار کار، موضوع کار — همگی دستخوش تحولات مهم و نوینی می‌شوند».[۴] با تلفیق بررسی میدانی در هانگ‌جو می‌توان دید که بازآرایی سه عنصر نیروهای مولد توسط «دیجیتال-هوشمندسازی» در سه جنبه مشخص متجلی می‌شود.
نخست، ارتقای دگرگون‌کننده نیروی کار: از شاغلانی با محوریت نیروی بدنی و مهارت‌های ساده سنتی، به نیروهای کار نوینی ارتقا می‌یابند که همزمان دارای مهارت فنی تخصصی، سواد دیجیتال، تفکر نوآورانه و توانایی همکاری بین‌حوزه‌ای هستند (که در کنار نیروی کار پیشین همچنان وجود دارد).
دوم، نوسازی و تجدید ابزار کار: از بخشی از ابزارهای دستی سنتی و تجهیزات مکانیکی، به ابزارهای هوشمند دیجیتال با محوریت محاسبات، الگوریتم، کلان‌داده و هوش مصنوعی ارتقا می‌یابد که به حامل اصلی تولید، پژوهش و بهره‌برداری تبدیل می‌شود (که در کنار بخش دیگری از ابزار کار پیشین همچنان وجود دارد).
سوم، گسترش مرزهای موضوع کار: از منابع فیزیکی سنتی، به حوزه‌های نوظهور منابع دیجیتال و صحنه‌های مجازی گسترش می‌یابد؛ گروه جوی‌یانگ حتی از محدودیت‌های فضایی سنتی فراتر رفته و پژوهش و کاربرد فناوری لوازم آشپزخانه را به حوزه اکتشاف فضایی گسترش داده است و بدین‌سان گسترشی جهشی در موضوع کار تحقق یافته است (که در کنار بخش دیگری از موضوع کار پیشین همچنان وجود دارد).
جمع‌بندی آنکه، چگونگی درک عمیق‌تر روند توسعه «دیجیتال-هوشمندسازی» و پیشبرد تکامل سه عنصر نیروهای مولد به ابعادی بالاتر و لایه‌هایی عمیق‌تر، مسئله‌ای واقعی است که استان‌های بزرگ اقتصادی و حتی کل کشور باید حل کنند.
دو، استحاله ظریف مناسبات تولید در زمینه «دیجیتال-هوشمندسازی»
«دیجیتال-هوشمندسازی» نه‌تنها نیروهای مولد را بازآرایی می‌کند، بلکه به‌آرامی موجب تحولات تطبیقی در مناسبات تولید نیز می‌شود. در اینجا با نمونه شکل سازمانی نوین «شرکت تک‌نفره» (One Person Company، به‌اختصار OPC) و الگوی کارآفرینی سبک که در نان‌شان شنژن و شانگ‌چنگ هانگ‌جو و مناطق دیگر رواج یافته، استحاله ظریف مناسبات تولید کاویده می‌شود.
اگر بگوییم سال ۲۰۲۵ سال انفجار هوش مصنوعی عمومی به‌رهبری دیپ‌سیک بود، سال ۲۰۲۶ نقطه عطف کلیدی رشد سریع الگوی OPC است. ویژگی‌های اصلی الگوی OPC را می‌توان در سه نکته خلاصه کرد: نخست، سوژه‌محوری یک کارآفرین یگانه؛ دوم، اتکای عمیق به توانمندسازی عامل هوش مصنوعی در عملیات؛ سوم، به‌کارگیری الگوی همکاری برون‌سپاری سبک.[۵] این شکل سازمانی نوین بازار است که عصر «دیجیتال-هوشمندسازی» پدید آورده و در پارک‌های OPC به شکل غالب تبدیل شده است؛ این خود بازتاب آن است که در عصر کنونی «دیجیتال-هوشمندسازی»، مناسبات تولید دستخوش برخی استحاله‌های ظریف شده است.
در نشست تخصصی اداره کل نظارت بر بازار دولتی، نگارنده درباره مناسبات مالکیت و تکمیل نهادی الگوی OPC بحث کرد و پیشنهاد ده‌کلمه‌ای «حفظ حد پایه، ترویج حد بالا» را مطرح ساخت.
نخست، در سطح حد پایه: حفاظت واقعی از حقوق مالکیت. پیشنهاد می‌شود حول این گزاره اصلی، «چهار استقرار و چهار پاسداری» در نظام حقوق مالکیت OPC اجرا شود، یعنی استقرار و پاسداری از نظام تعیین حقوق مالکیت، نظام تخصیص حقوق مالکیت، نظام مبادله حقوق مالکیت، و نظام حفاظت از حقوق مالکیت، تا حد پایه نهادی توسعه OPC استوار شود و از انواع تعرض به حقوق مالکیت پیشگیری و حقوق مشروع سوژه‌های کارآفرین خرد و کوچک تضمین گردد.
دوم، در سطح حد بالا: پیشنهاد می‌شود شدت حمایت سیاستی افزایش یابد و اکوسیستم کارآفرینی «دیجیتال-هوشمندسازی» بهینه شود. بر پایه وضعیت بررسی میدانی، پارک کارآفرینی OPC منطقه نان‌شان شنژن الگوی توسعه بالغی شکل داده است؛ مساحت این پارک به یکصدهزار مترمربع می‌رسد، بیش از دویست شرکت با الگوی OPC در آن مستقر شده‌اند، و هفت بستر خدماتی بزرگ نظیر محاسبات و داده به‌طور کامل برساخته شده تا الگوی کارآفرینی سبک «یک نفر، یک میز، یک رایانه به‌علاوه پشتیبانی محاسبات هوش مصنوعی» شکل گیرد؛ این الگو مفهوم و شکل سنتی سازمان‌دهی تولید و مناسبات تولید را به‌عمق بازآرایی کرده است.
در اینجا، نگارنده لازم می‌داند به‌ویژه توضیح دهد که الگوی OPC دارای محدودیت‌های معینی است و برای همه سوژه‌های بازار مناسب نیست؛ نیز به‌معنای دفاع از «تعمیم عمومی OPCسازی سوژه‌های اقتصاد خرد چین» نیست، بلکه باید «متناسب با شرایط محلی» تنها در صحنه‌هایی که برای الگوی OPC مناسب است پیش رود. با این حال، عمل الگوی OPC در بازساخت مناسبات همکاری تولید با تکیه بر فناوری دیجیتال-هوشمند و کاهش آستانه کارآفرینی، برای توسعه فراگیر اشکال گوناگون اقتصادی چین و بهینه‌سازی متناظر ساختار مالکیت — به‌ویژه گسترش شیوه‌های اشتغال در مرحله کنونی — الهام‌بخشی مهمی دارد.
همزمان با مشاهده بهینه‌سازی و توسعه فراگیر مناسبات تولید شهری، باید به تعدیل نوین مناسبات تولید روستایی در سایه توانمندسازی «دیجیتال-هوشمندسازی» نیز توجه کرد. نگارنده در بررسی میدانی اصلاح زمین در منطقه تای‌ارژوانگ شهرستان زائوژوانگ استان شان‌دونگ دریافت که فناوری «دیجیتال-هوشمندسازی» پشتیبانی فنی برای انتقال مقیاس‌بندی‌شده حقوق بهره‌برداری زمین روستایی فراهم آورده است. توسعه «دیجیتال-هوشمندسازی» موجب شده حق بهره‌برداری زمین که پیش‌تر در اصلاحات «تفکیک سه‌گانه حقوق» به‌صورت «انتقال عمومی» درآمده بود، بیش از پیش در دست کشاورزان بزرگ به‌ویژه گروه‌های صنعتی کشاورزی متمرکز شود. این جهشی دیگر در بهینه‌سازی تخصیص منابع زمین چین است و همچنین نمونه‌ای است از تکمیل مناسبات تولید روستایی توسط فناوری «دیجیتال-هوشمندسازی».
البته، تکمیل مناسبات تولید روستایی نه‌تنها زمین، بلکه املاک مسکونی کشاورزان را نیز دربرمی‌گیرد که این خود به مناسبات توزیع در مناسبات تولید روستایی چین مربوط می‌شود. بر پایه داده‌های اداره ملی آمار، در سال ۲۰۲۴، «درآمد خالص سالانه سرانه دارایی» ساکنان شهری چین ۵۴۵۵ یوان و در روستا ۶۱۵ یوان بود که نسبت این دو ۸.۸۷ به ۱ است (از همین رو در محافل دانشگاهی گفته می‌شود نسبت «درآمد خالص سرانه دارایی ساکنان شهری و روستایی» ۹ به ۱ است).[۶]
علل تفاوت عظیم درآمد ناشی از دارایی میان شهر و روستا کاملاً پیچیده است؛ یکی از دلایل مهم آن، سرمایه‌ای‌نشدن ناکافی دارایی‌های روستایی و ضعف اختیارات حقوقی مسکن روستایی در برابر شهر است. در میان مردم نیز گفته می‌شود که خانه شهری «دارایی زایاننده پول» است، حال آنکه خانه روستایی «صرفاً لانه‌ای برای سکونت» است. در سایه عصر «دیجیتال-هوشمندسازی»، چگونگی تطبیق با شرایط نوین و اجرای واقعی چیدمان «نظرات کمیته مرکزی حزب کمونیست چین و شورای دولتی درباره لنگرگیری بر مدرن‌سازی کشاورزی و روستا و پیشبرد استوار احیای همه‌جانبه روستا» (سند شماره یک مرکزی سال ۲۰۲۶) که بر «فعال‌سازی منظم و باقاعده انواع منابع روستایی» تأکید کرده، و بهینه‌سازی مناسبات توزیع دارایی میان شهر و روستا، موضوعی است که شایسته کاوش بیشتر است.
سه، تحول مکانیسمی «دیجیتال-هوشمندسازی» در شیوه مبادله و شیوه توسعه
«دیجیتال-هوشمندسازی» از دو سطح کلان شیوه مبادله و شیوه توسعه، موجب تحول مکانیسمی در شیوه کارکرد اقتصادی-اجتماعی می‌شود. نگارنده با نمونه‌های میدانی بستر معاملات الکترونیکی سراسری تأسیس‌شده در چانگ‌ژو استان جیانگ‌سو و عمل توسعه معیشت مردم در رو‌گائو نان‌تونگ، این تحول عمیق را آشکار می‌سازد.
نخست، تحول در شیوه مبادله. در نیمه ژانویه ۲۰۲۶، نگارنده در بررسی میدانی استان جیانگ‌سو دریافت که بستر معاملات الکترونیکی سراسری که چندین نهاد حقوق مالکیت مشترکاً بنیاد نهاده‌اند، اکوسیستم معاملاتی برخط دیجیتالی و فراگیر برساخته و نمونه نماینده الگوی معاملاتی «دیجیتال-هوشمندسازی» شده است. تا آوریل ۲۰۲۶، این بستر ۵۸۰۰ سوژه معاملاتی برخط را در خود جای داده، تعداد اعضای ثبت‌نامی به ۵۵۰ هزار رسیده، و از زمان افتتاح در سال ۲۰۱۷ حجم معاملات انباشته آن به ۸۹۰ میلیارد یوان رسیده است.[۷] این بستر با تکیه بر برتری‌های کارآمدی، شفافیت و فراگیری عملیاتی خود، نظام معاملات حقوق مالکیت چین را به سمت تحول دیجیتالی، بازارمحوری و مقیاس‌بندی‌شده پیش می‌برد و آزمونی سودمند در بازساخت مکانیسم مبادله بازار توسط «دیجیتال-هوشمندسازی» است.
دوم، تحول در شیوه توسعه. همراستا با تحول شیوه مبادله، عصر «دیجیتال-هوشمندسازی» موجب تحول بنیادین اندیشه توسعه نیز می‌شود و ماهیت توسعه به «نظام انسان‌محور» بازمی‌گردد. نگارنده در کتاب نظریه نظام انسان‌محور پیش‌تر مطرح کرده بود: «نظریه توسعه انسانی با محوریت گسترش توانمندی انسان، دستاورد مشترک تمدن جهانی معاصر بشری است… و از همین‌رو “شاخص توسعه انسانی” پدید آمد».[۸] در سال ۱۹۹۰، برنامه توسعه سازمان ملل متحد «شاخص توسعه انسانی» (HDI) را به‌عنوان معیار اصلی سنجش توسعه اقتصادی-اجتماعی برقرار کرد. این شاخص سه بعد امید به زندگی و سطح سلامت سرانه، سطح تحصیلات، و تولید ناخالص داخلی سرانه و کیفیت زندگی را دربرمی‌گیرد و در مقایسه با حجم کل تولید ناخالص داخلی، بهتر می‌تواند رنگ‌مایه معیشتی توسعه اقتصادی-اجتماعی را نمایان سازد. در حال حاضر، حجم کل تولید ناخالص داخلی چین در جایگاه دوم جهان قرار دارد، اما رتبه شاخص توسعه انسانی چین همچنان فضای ارتقای زیادی دارد. چگونگی بهره‌گیری از ابزارهای «دیجیتال-هوشمندسازی» برای پیشی‌گرفتن در آموزش، سلامت و سطح زندگی، گزاره‌ای است که شایسته توجه است.
در عصر «دیجیتال-هوشمندسازی»، چگونه می‌توان «شاخص توسعه انسانی» را ارتقا داد؟ بررسی میدانی نشان می‌دهد که عمل توسعه شهرستان رو‌گائو (در سطح شهرستان) استان جیانگ‌سو به‌شدت با محتوای اصلی شاخص توسعه انسانی همخوانی دارد. برای نمونه، امید به زندگی سرانه رو‌گائو به ۸۰.۲۱ سال رسیده است؛ تعداد «سالخوردگان صدساله» تا جشن بهار ۲۰۲۶ به ۶۷۲ نفر رسیده و این شهرستان به «سرزمین دیرزیستی چین» شهرت یافته است؛ سطح تحصیلات سرانه رو‌گائو نیز به ۱۰.۷۲ سال رسیده و این شهرستان در تضمین معیشت و محیط زیست (از جمله «روزهای هوای پاک» سالانه و نرخ فضای سبز) نیز دستاوردهای روشنی به دست آورده است.
شیوه توسعه رو‌گائو جیانگ‌سو به ما می‌گوید که در چیدمان برنامه «پانزدهم» و عمل برعهده‌گیری مسئولیت استان‌های بزرگ اقتصادی، باید بیش از پیش به نقش راهبری «شاخص توسعه انسانی» توجه شود و اندیشه جامد صرف پیگیری حجم کل تولید ناخالص داخلی کنار گذاشته شود تا توسعه اقتصادی از گسترش مقیاس به سمت مردم‌محوری و ارتقای کیفیت گذار یابد و به‌راستی اندیشه توسعه مردم‌محور به عمل درآید.
چهار، پیشبرد تحول سوژگی «انسان» در روبنا توسط «دیجیتال-هوشمندسازی»
تأثیر عمیق «دیجیتال-هوشمندسازی» بر اقتصاد و جامعه، حوزه روبنا را نیز دربرمی‌گیرد و هسته اصلی آن بازآرایی اندیشه، توانمندی و روحیه نوآورانه انسان است. این بخش با نمونه شرکت «بایت‌دنس» و پلتفرم جهانی تیک‌تاک وابسته به آن در منطقه پکن-تیانجین، ظهور نسل نوین «انسان‌های نوین فراتر از محدودیت» را که موج «دیجیتال-هوشمندسازی» پیش‌ران آن است، آشکار می‌سازد. این نیز تحولی بسیار باارزش در عصر کنونی در حوزه روبناست.
«بایت‌دنس» را ژانگ یی‌مینگ در پکن بنیاد نهاد و تیک‌تاک وابسته به آن به پلتفرم اجتماعی محبوب جهانی تبدیل شده که کسب‌وکار آن اکثر کشورها و مناطق اصلی جهان را دربرمی‌گیرد. رمز اصلی موفقیت این شرکت در آن است که گروهی از «انسان‌های نوین فراتر از محدودیت» را گرد آورده و پرورش داده است، یعنی «انسان‌های نوینی» که از تفکر جامد و قید و بندهای کهنه فراتر می‌روند. درباره گزاره «انسان نوین»، نگارنده پیش‌تر در کتاب کاوشی درباره نوآوری شرکت‌های چینی در آغاز سده بیست‌ویکم (۱۹۹۸) نخستین‌بار آن را مطرح کرد (که در آن زمان «انسان بی‌محدودیت» نامیده می‌شد)،[۹] سپس در کتاب‌های نظریه نظام انسان‌محور (۲۰۰۸) و نظریه اصلاح فراگیر (۲۰۱۳) به‌طور پیوسته آن را تعمیق بخشید،[۱۰] تا آنکه در کتاب نوآوری‌محوری ملی، برد-برد جهانی: مسیر نوین برنامه «پانزدهم» (۲۰۲۶) آن را به‌طور رسمی به‌صورت «انسان نوین فراتر از محدودیت» و «هم‌کنشی چهار رگ» تکمیل کرد.[۱۱]
کارآفرینان «بایت‌دنس» و تیک‌تاک وابسته به آن، نه‌تنها دارای دیدگاه جهانی و توانایی نوآوری خودمختار هستند که موجب محبوبیت جهانی تیک‌تاک شده، بلکه از تفکر شکست‌شکنِ بین‌حوزه‌ای و سواد سازگاری عقلانی نیز برخوردارند. عملکرد آرام و عقلانی، بدون احساس حقارت یا تکبر، آقای ژو شویتزو، مسئول کسب‌وکار خارج از کشور این شرکت، در نشست استماع کنگره آمریکا، به‌راستی تصویری زنده از «انسان نوین فراتر از محدودیت» در عصر «دیجیتال-هوشمندسازی» است.
بر پایه بررسی میدانی و تأملات فوق، نگارنده «هم‌کنشی چهار رگ» را برای نوآوری مطرح می‌کند: نخست، «رگ آسمانی» (رگ زمان مناسب)، که همراستایی با روند تاریخی انقلاب علمی-فناورانه و تحول صنعتی جهانی و درک روند بزرگ توسعه عصر «دیجیتال-هوشمندسازی» است؛ دوم، «رگ حیاتی»، که پایبندی به نوآوری خودمختار فناوری‌های هسته‌ای و حل معضل «گلوگاه» فناوری‌های کلیدی، برای استوارسازی رگ حیات اصلی خودکفایی فناوری و صنعت است؛ سوم، «رگ انسانی»، که برساخت نظام همه‌جانبه جذب، پرورش و به‌کارگیری استعداد و سازمان‌دهی نیروی گسترده نخبگان نوآور است؛ چهارم، «رگ قلبی»، که پیشبرد «آزادسازی روح»[۱۲] و برانگیختن انگیزه درونی نوآوران و پرورش و گسترش گروه «انسان‌های نوین فراتر از محدودیت» و فعال‌سازی هسته اصلی توسعه نوآورانه است.
در میان «چهار رگ»، «رگ قلبی» به‌ویژه کلیدی است — زیرا به آزادی روحی و انگیزه درونی نوآوران مربوط می‌شود و هسته بنیادین توسعه نوآورانه است. یکی از تحولات کلیدی روبنا در عصر «دیجیتال-هوشمندسازی» آن است که نسلی پدید آمده که قید و بندهای کهنه را می‌شکند و روحیه نوآوری خودمختار دارد، یعنی «انسان‌های نوین فراتر از محدودیت»، و بدین‌سان رهایی اندیشه و جهش توانمندی انسان تحقق می‌یابد. این تحول سوژگی انسان، نیروی محرک بنیادین پیشبرد نوسازی پیوسته نیروهای مولد، مناسبات تولید و شیوه تولید است و اهمیت آن برای توسعه بلندمدت اقتصاد و جامعه چین شایسته توجه و بررسی عمیق ماست.
پنج، نتیجه‌گیری
بر پایه بررسی میدانی خرد فوق در چهار استان بزرگ اقتصادی گوانگدونگ، ژجیانگ، جیانگ‌سو و شان‌دونگ و دو منطقه پکن و تیانجین، تحول چهاربعدی ناشی از موج «دیجیتال-هوشمندسازی» — از تجدید عناصر نیروهای مولد، بهینه‌سازی مناسبات تولید، تا گذار شیوه توسعه و نوسازی سوژگی انسان — می‌تواند از خرد به کلان، برخی گرایش‌های نوین توسعه اقتصادی-اجتماعی چین را بازتاب دهد. نگارنده پیشنهاد می‌کند که در دوره «برنامه پانزدهم» و فراتر از آن، لازم است پژوهش درباره ادغام «دیجیتال-هوشمندسازی» با توسعه اقتصادی-اجتماعی بیش از پیش تعمیق یابد تا سود حاصل از تحول «دیجیتال-هوشمندسازی» به‌طور کامل آزاد شده و به تحقق توسعه‌ای باکیفیت‌تر و پایدارتر برای اقتصاد و جامعه چین یاری رساند.
پی‌نوشت‌ها:
[۱] کلان‌داده، هوش مصنوعی و وب۳ صرفاً همتراز ساده‌ای در یک بُعد فناورانه واحد نیستند، بلکه ساختاری لایه‌ای و به‌هم‌پیوسته‌اند: کلان‌داده تکیه‌گاه عنصری هوشمندسازی است که ماده خام داده‌ای گسترده را برای محاسبات هوشمند و آموزش مدل فراهم می‌آورد؛ هوش مصنوعی موتور اصلی هوشمندسازی است که کارکردهای کلیدی ادراک-استدلال، داوری منطقی و تصمیم‌گیری خودمختار را برعهده دارد؛ وب۳ ساختار ارزشی و قاعده‌مند هوشمندسازی است. این سه، نظامی به‌هم‌پیوسته از پی‌ریزی داده — توانمندسازی هوشمند — قاعده‌بندی شکل می‌دهند.
[۲] ژانگ شین‌شین، هو منگ‌شوئه: «دبیرکل شی جین‌پینگ برای استان‌های بزرگ اقتصادی “نکات کلیدی را مشخص می‌کند”»، گوانگ‌مینگ ریبائو، ۶ مارس ۲۰۲۶، صفحه ۲.
[۳] چانگ شیوتسه: «فناوری، صنعت، بوم‌شناسی: سه پیشنهاد نوآوری من»، ژجیانگ ریبائو، ۱۳ ژانویه ۲۰۲۵، صفحه ۳.
[۴] چانگ شیوتسه، جیا کانگ، وانگ شیائولو و دیگران: نوآوری‌محوری ملی، برد-برد جهانی: مسیر نوین برنامه «پانزدهم»، سردبیری هوانگ جیان‌هویی، گوانگ‌ژو: انتشارات اقتصادی گوانگدونگ، ۲۰۲۶، صفحات ۵۸ و ۶۲.
[۵] چانگ شیوتسه: «بازکاوی نظام حقوق مالکیت شرکت تک‌نفره OPC با نظریه گسترده حقوق مالکیت» (سخنرانی در نشست «سوژه اقتصاد فردی در عصر هوش مصنوعی: نشست توسعه باکیفیت OPC» که با میزبانی مشترک گروه پژوهشی توسعه باکیفیت سوژه‌های اقتصاد فردی مرکز پژوهش‌های توسعه اداره کل نظارت بر بازار دولتی، اتحادیه صنایع خدماتی نوین استان هاینان، مؤسسه پژوهشی اقتصاد فردی و دیگر نهادهای معتبر برگزار شد)، ۱۵ مارس ۲۰۲۶.
[۶] اداره ملی آمار: «وضعیت درآمد و مخارج مصرفی ساکنان در سال ۲۰۲۴» (بر پایه داده‌های خرد نمونه‌گیری خانوار شهری-روستایی سراسری با ۱۶۰ هزار خانوار، تفکیک‌شده به تفکیک شهر و روستا و منبع درآمد، وزن‌دهی و تجمیع)، منتشرشده ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵.
[۷] داده‌های فوق را شرکت معاملات الکترونیکی ای‌ای استان جیانگ‌سو ارائه کرده است.
[۸] چانگ شیوتسه: نظریه نظام انسان‌محور، پکن: انتشارات اقتصادی چین، ۲۰۰۸، صفحه ۱۰.
[۹] چانگ شیوتسه: «کاوشی درباره نوآوری شرکت‌های چینی در آغاز سده بیست‌ویکم»، اصلاح و توسعه اقتصادی، شماره ۹، ۱۹۹۸.
[۱۰] چانگ شیوتسه: نظریه اصلاح فراگیر، پکن: انتشارات علوم اقتصادی، ۲۰۱۳، صفحه ۳۱۴.
[۱۱] چانگ شیوتسه، جیا کانگ، وانگ شیائولو و دیگران: نوآوری‌محوری ملی، برد-برد جهانی: مسیر نوین برنامه «پانزدهم»، صفحه ۶۹.
[۱۲] «آزادسازی روح: سرچشمه راستین خلاقیت»، نک: چانگ شیوتسه: نظریه ساختار انسان‌محور — اندیشه‌ای نوین درباره گذار ساختار اقتصادی چین، هفی: انتشارات مردمی آن‌هویی، ۲۰۱۵، صفحه ۱۷۳.
منتشرشده در نشریه پژوهش‌های دانشگاهی، شماره ۹، سال ۲۰۲۶