چرا مفهوم «جهان زیر آسمان» تنها در تمدن چین پدید آمد؟
نویسنده: زی‌سی (子思)
ترجمه مجله جنوب جهانی
در یک نگاه
این مقاله در ادامه بررسی تاریخ ده‌هزارساله تمدن بشر، به دو مسئله بنیادین می‌پردازد: نخست، چگونگی شکل‌گیری تمایز میان تمدن و بربریت و نقش یکجانشینی، نوشتار و آموزش در پیدایش این تقسیم‌بندی؛ دوم، ویژگی‌های تاریخی و جغرافیایی تمدن چین که به شکل‌گیری مفهوم منحصربه‌فرد «جهان زیر آسمان» انجامید. نویسنده استدلال می‌کند که جوامع یکجانشین، به‌واسطه برخورداری از شهرها، نوشتار و نظام آموزشی، به‌تدریج حق تعریف تمدن و تفسیر تاریخ را در انحصار خود گرفتند و جوامع کوچ‌زیست را در جایگاه «بربرها» قرار دادند. در مقابل، تمدن چین به‌سبب برخورداری از دو کانون مستقل اما مکمل کشاورزی در حوضه رود زرد و رود یانگ‌تسه، برخورداری از مازاد غذایی پایدار و گسترش شبکه‌ای گسترده از سکونتگاه‌های یکجانشین، مسیری تاریخی متفاوت پیمود. این روند، پیش از شکل‌گیری هر دولت واحدی، به پیدایش یک حوزه فرهنگی و کشاورزی گسترده، پیوسته و چندقومیتی انجامید. نویسنده بر همین اساس توضیح می‌دهد که مفهوم «جهان زیر آسمان» نه صرفاً یک تصور سیاسی یا فلسفی، بلکه بازتاب واقعیتی تاریخی و جغرافیایی بود: وجود جهانی تمدنی که پیش از پیدایش دولت‌ها شکل گرفته بود، از مرزهای هر دولت فراتر می‌رفت و تداوم تاریخی آن زمینه‌ساز بقای چند هزارساله تمدن چین شد.
مستند هشت‌قسمتی تاریخی و فرهنگی «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»، تولید مرکز ساخت مستندهای تاریخی و فرهنگی سازمان مرکزی رادیو و تلویزیون چین، از شبکه مستند تلویزیون مرکزی چین پخش شده است. این مجموعه در امتداد خط جغرافیایی عرض ۳۰ درجه شمالی، که رازهای بی‌شماری را در دل خود نهفته دارد، به بازدید میدانی از بیش از صد محوطه باستان‌شناختی و بقایای فرهنگی می‌پردازد. مستند در قالب هشت موضوع، با عناوین «آغاز کشاورزی»، «نیروی نوشتار»، «نگاه هنر»، «پلکان فناوری»، «جاذبه مبادله»، «رشد شهرها»، «انتخاب قدرت‌های بزرگ» و «آزمون طبیعت»، داستان جوانه‌زدن، رشد و تداوم تمدن‌های اولیه بشری را در این کمربند مساعد برای زندگی روایت می‌کند.
اهمیت کم‌نظیر این مستند در آن است که برای نخستین بار، گروهی از پژوهشگران چینی کوشیده‌اند تاریخ پیدایش تمدن‌های اولیه بشری را از منظر نگرش و شیوه فهم تمدن چین، از نو تفسیر کنند. این دستاورد به‌مراتب مهم‌تر از زیبایی تصاویر و کیفیت تولید مجموعه است.
متن گفتار راوی و گفت‌وگوهای شخصیت‌های حاضر در مستند، از محتوای علمی و دانشی غنی و سطح پژوهشی بالایی برخوردار است؛ اما محدودیت‌های قالب پخش تلویزیونی موجب شده است که حتی مطالب مهم نیز تنها به‌اختصار مطرح شوند و فرصتی برای بحث و بررسی عمیق‌تر آن‌ها باقی نماند. انگیزه نگارش این مقاله مفصل درباره محتوای مستند نیز دقیقاً همین است: فراهم‌آوردن فرصتی برای یک بحث علمی پس از تماشای آن. مقاله در مجموع حدود ۱۲ هزار واژه است و در چهار بخش منتشر خواهد شد.
بخش نخست: تأملاتی پس از تماشای مستند «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»
نویسنده: زی‌سی، نویسنده ستون وب‌سایت گوانچا
بخش دوم
۳. مرزبندی میان تمدن و بربریت
قسمت دوم مستند به «نیروی نوشتار» اختصاص دارد. مهره‌های سفالی موجود در مجموعه آثار موزه ایران، به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های «پاکت‌های نوشتاری» جهان، با قدمتی حدود ۶۴۰۰ سال شناخته می‌شوند. حسن فاضلی‌نشلی، استاد گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران، در این قسمت می‌گوید: «هر مهره سفالی نماینده یک کالای واقعی است؛ چیزهایی مانند گوسفند، طلا، روغن یا دانه‌های گیاهی.»
نوشتار بی‌تردید یکی از دستاوردهای فرایند بزرگ شکل‌گیری و گسترش جوامع یکجانشین بود. با افزایش تنوع و حجم محصولات کشاورزی، نیاز به حساب‌وکتاب و ثبت دارایی‌ها پدید آمد و همین نیاز، شیوه‌های ثبت اطلاعات را به وجود آورد. خاستگاه نوشتار را باید در همین فرایند جست‌وجو کرد.
اما تحول نوشتار به مرحله پیدایش آن محدود نماند. این نظام به‌تدریج تکامل یافت و اندکی بعد، علاوه بر ثبت حساب‌ها و معاملات، برای ثبت هویت افراد، مناصب اداری و فهرست شهرها نیز به کار گرفته شد. در این مرحله، نوشتار دیگر صرفاً ابزاری برای حسابداری نبود، بلکه به ابزاری برای اداره و حکمرانی تبدیل شده بود. در مستند گفته می‌شود: «از لوح‌های گِلی‌ای که تاکنون کشف شده‌اند، حدود ۹۰ درصد در زمره آثاری قرار می‌گیرند که به‌طور معمول اسناد اداری و مدیریتی نامیده می‌شوند…»
در مرحله بعد، هنگامی که انسان‌ها استفاده گسترده از چنین نظام مشترکی از نمادها را برای انتقال، ثبت و به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات آغاز کردند، چه اتفاقی افتاد؟ وانگ شیان‌هوا، مشاور علمی ارشد مستند و استاد مؤسسه مطالعات تمدن‌های جهانی دانشگاه اقتصاد و دارایی شانگهای، در این قسمت توضیح می‌دهد: «هنگامی که مردم استفاده گسترده از چنین نظام مشترکی از نمادها را برای انتقال اطلاعات، ثبت اطلاعات و به‌اشتراک‌گذاری آن‌ها آغاز می‌کنند، این امر چه معنایی دارد؟ معنایش این است که نوعی آموزش، به مفهومی مشخص، دیگر به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.»
جوامع یکجانشین از طریق حسابداری به درک اقتصاد رسیدند؛ از طریق حکمرانی، سیاست را شناختند و از طریق آموزش، به فرهنگ دست یافتند. اما پس از دستیابی به این دستاوردها، هنگامی که از منظر خود به مردمان جوامع کوچ‌زیست در بیرون از دیوارهای شهرها و استحکامات می‌نگریستند، با گروه‌هایی روبه‌رو می‌شدند که در نظر آنان جز شکار حیوانات و کشتن دیگر انسان‌ها، چیز دیگری نمی‌دانستند. در چنین شرایطی، نوعی آگاهی مبتنی بر تمایز میان «ما» و «دیگران» شکل گرفت و مرزبندی میان تمدن و بربریت پدیدار شد.
در چین، این تمایز با عنوان «تمایز میان هوا و یی» شناخته می‌شود؛ تمایزی که نه بر نژاد و تبار، بلکه بر یکجانشین‌بودن یا نبودن استوار بود. چنان‌که چیان مو می‌نویسد: «چو غربی… در اصل جامعه‌ای باستانی در چین بود که کشاورزان و دامداران در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند و مردمان هوا و یی در آن درهم‌آمیخته بودند. کسانی که به دامداری کوچ‌رو اشتغال داشتند، در آن زمان رونگ و دی نامیده می‌شدند؛ در مقابل، کسانی که شهر و استحکامات می‌ساختند و به کشاورزی و کشت‌وکار می‌پرداختند، هواشیا خوانده می‌شدند.» (چیان مو، «دستاوردها و کاستی‌های نظام سیاسی در سلسله‌های مختلف چین»، گفتار چهارم: «دفاع ملی در تاریخ چین»)
حتی شکل نوشتاری این دو واژه نیز حامل چنین تمایزی است. واژه «یی» در زبان چینی با تصویر انسانی همراه است که کمانی بر پشت دارد؛ درحالی‌که واژه «هوا» با تصویر درختی که سراسر آن شکوفه پوشانده است، تداعی می‌شود. همین تمایز نمادین، مرزی فرهنگی میان دو گروه ترسیم می‌کرد و گروه دوم را از دایره نخستین بیرون می‌راند؛ مرزی که تا قرن نوزدهم نیز پابرجا ماند.
بازنگری در نقطه آغاز تاریخی این تقسیم‌بندی اهمیت فراوانی دارد. معیارهای تمدن، از همان ابتدا، ناگزیر از درون شهرها و روستاهای یکجانشین به بیرون از آن‌ها تعمیم داده می‌شدند. جهت این تعمیم فقط یک‌سو بود و امکان نداشت مسیر آن معکوس شود. اگر از نمودار قطری تاریخ ده‌هزارساله تمدن بشر استفاده کنیم، این فرایند تنها از مثلث پایینی، یعنی جهان یکجانشینی، به سوی مثلث بالایی، یعنی جهان کوچ‌زیستی، صورت می‌گرفت و هرگز در جهت عکس نبود. در دوره‌ای طولانی از تاریخ، تعریف تمدن عبارت بود از برخورداری از شهر و استحکامات، نوشتار و آموزش؛ و تعریف بربریت نیز به معنای فقدان شهر، نوشتار و آموزش بود. این تقسیم‌بندی به‌صورت امری بدیهی و غیرقابل‌تردید پذیرفته می‌شد.
این وضعیت را می‌توان نوعی انحصار انسان‌های جهان یکجانشین بر حق تعریف و تفسیر مسائل مربوط به کل بشریت دانست. هنگامی که این قدرت انحصاری برای دسته‌بندی گروه‌های مختلف انسانی به کار گرفته می‌شد، معیارهای خوب و بد به شکلی یک‌طرفه و به سود جوامع یکجانشین تعریف می‌شدند. همین امر در ثبت رویدادهای تاریخی نیز صدق می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که درست و نادرست نیز بر اساس معیاری یک‌جانبه و به سود طرف یکجانشین تعیین می‌شد.
این وضعیت تنها زمانی به‌تدریج تغییر کرد که جوامع کوچ‌زیست، در پی تعاملات مکرر با جوامع یکجانشین، خود نیز به‌تدریج نوشتار را فراگرفتند و از نظام‌های آموزشی برخوردار شدند.
برای مثال، در دوران یونان باستان، هرودوت در کتاب «تاریخ» خود، با نگاهی آکنده از پیش‌داوری، تمام مردمان شناخته‌شده جهان خارج از حوزه تمدنی یونان را، از جمله ایرانیان، مصریان، سکاها، هندیان، فنیقی‌ها و تراکیان، یکسره «بربر» می‌نامید؛ این در حالی بود که در دوران اوج نخستین تمدن‌های اصیل بشری، مانند مصر باستان و سومر باستان، مردمان جهان یونان خود به‌معنای واقعی کلمه بربر محسوب می‌شدند.
این سوءاستفاده از قدرت و اقتدار فرهنگی، زمینه‌ساز آن شد که ۱۵۰۰ سال بعد، هم‌زمان با خیزش جوامع غربی، همان شیوه در تحقیر و بربر نامیدن تمام مردمان غیرغربی تکرار شود. اما این موضوع به بحث دیگری تعلق دارد.
۴. ویژگی‌های منحصربه‌فرد تمدن چین
فرایندی که از یادگیری اهلی‌سازی گیاهان و جانوران وحشی آغاز شد و سرانجام با دستیابی به مازاد غله و گوشت، انسان را وارد مرحله‌ای تازه کرد، نه‌تنها به گذشت زمان نیاز داشت، بلکه مستلزم تداوم و پیوستگی این فرایند و جلوگیری از گسست آن نیز بود. باستان‌شناسان نشان داده‌اند که در رقابت میان جوامع یکجانشین مختلف جهان برای پیشبرد مراحل توسعه خود در آن دوران، تمدن لیانگ‌جو در بخش پایینی رود یانگ‌تسه چین، از جایگاهی پیشرو برخوردار بود.
وانگ نینگ‌یوان، پژوهشگر ارشد مؤسسه آثار فرهنگی و باستان‌شناسی استان جه‌جیانگ، در قسمت نخست مستند می‌گوید: «گیاه‌شناسان با بازسازی شرایط، میزان محصول شالیزارهای دوره ماوشان در فرهنگ لیانگ‌جو را برآورد کرده‌اند و معتقدند که عملکرد محصول احتمالاً به حدود ۱۴۰ کیلوگرم در هر مو می‌رسیده است.» او در ادامه توضیح می‌دهد: «کشاورزی پایدار برنج موجب افزایش چشمگیر محصولات کشاورزی می‌شد و همین میزان تولید برای تأمین معاش بخشی از جمعیت کافی بود تا این افراد بتوانند به فعالیت‌های غیرکشاورزی اشتغال پیدا کنند.»
برخلاف خاستگاه کشاورزی در تمدن‌های باستانی آسیای غربی که بر یک منشأ اصلی، یعنی گندم، استوار بود، خاستگاه تمدن چین در جریان تکامل هم‌زمان با کشاورزی، همواره از دو کانون برخوردار بود: کشاورزی مبتنی بر ارزن در حوضه رود زرد و کشاورزی مبتنی بر برنج در حوضه رود یانگ‌تسه. این الگوی «دوکانونی» نه‌تنها دامنه جغرافیایی کشاورزی را گسترش داد، بلکه به شکل‌گیری گونه‌های فرهنگی متفاوت نیز انجامید.
در واقع، بر اساس دستاوردهای «طرح کاوش در خاستگاه تمدن چین»، به‌دلیل ویژگی‌های خاص جغرافیای طبیعی سرزمین چین، روند توسعه جوامع یکجانشین در مراحل اولیه تمدن چین، در چند زمینه اصلی زودتر از دیگر مناطق جهان وارد مرحله‌ای تازه شد. این زمینه‌ها عبارت بودند از: دستیابی به مازاد غذایی پایدار؛ شکل‌گیری دو منطقه بزرگ کشاورزی در شمال و جنوب بر پایه الگوی دوکانونی؛ و پیدایش سکونتگاه‌های یکجانشین در گستره‌ای وسیع، با پراکندگی‌ای که به «ستارگان بی‌شمار در پهنه آسمان» شباهت داشت.
تعبیر «ستارگان بی‌شمار» را سو بینگ‌چی، باستان‌شناس نامدار چینی، ابداع کرد. مقصود او این بود که شمار محوطه‌های سکونتگاهی جوامع ابتدایی دوران نوسنگی که تاکنون در سراسر سرزمین چین کشف شده‌اند، چنان زیاد است که گویی آسمان شب را انبوهی از ستارگان پوشانده‌اند. این سکونتگاه‌ها را می‌توان در قالب شش حوزه بزرگ، شبیه به شش منظومه ستاره‌ای، دسته‌بندی کرد:
- منطقه شمالی، با محوریت نواحی شمال و جنوب رشته‌کوه یان و دیوار بزرگ چین؛
- منطقه شرقی، با محوریت استان شاندونگ؛
- منطقه مرکزی، با محوریت گوان‌جونگ، جنوب شانشی و غرب هنان؛
- منطقه جنوب شرقی، با محوریت پیرامون دریاچه تایهو؛
- منطقه جنوب غربی، با محوریت پیرامون دریاچه دونگ‌تینگ و حوضه سیچوان؛
- منطقه جنوبی، با محوریت محوری که دریاچه پویانگ را به دلتای رود مروارید پیوند می‌دهد.
نتایج پژوهش‌های سال‌های اخیر درباره خاستگاه تمدن چین نشان می‌دهد که این تمدن در حدود ۸۰۰۰ سال پیش وارد مرحله «بنیان‌گذاری» و در حدود ۶۰۰۰ سال پیش وارد مرحله «شتاب‌گیری» شد. شکل‌گیری شش حوزه بزرگ یادشده، نشان‌دهنده ورود کلی این فرایند به مرحله سوم، یعنی «دوره شکل‌گیری تمدن»، در فاصله ۵۰۰۰ تا ۳۸۰۰ سال پیش است. از آن زمان، روند «وحدت در عین کثرت» آغاز شد.
این روند، فرایندی از یکپارچگی تدریجی و پیوسته بود که در آن، مناطق مختلف به‌نوبت رشد می‌کردند و به یکدیگر می‌پیوستند. هم‌زمان با افزایش قدرت سلسله شیا، جایگاه تمدن دشت مرکزی به‌تدریج به‌عنوان کانون هدایت‌کننده این فرایند تثبیت شد و حوزه نفوذ تمدنی به گستره‌ای بی‌سابقه رسید.
نسل‌های بعد، در کتاب «شانگ‌شو؛ پیشکش به یو»، قلمرو موسوم به «نُه استان» را توصیف کردند که اساساً تمام مناطق شمالی، مرکزی و شرقی چین را در بر می‌گرفت. این توصیف نشان می‌دهد که در جریان فرایند یکپارچگی تحت رهبری گروه‌های قدرت مستقر در بخش میانی حوضه رود زرد، تصوری از «جهان زیر آسمان» شکل گرفته بود که گستره وسیعی را پوشش می‌داد.
پژوهشگران، محوطه پایتخت باستانی ارلیتو را مرکز قدرت سیاسی در یک حوزه جغرافیایی گسترده می‌دانند. ژائو های‌تائو، مسئول طرح کاوش باستان‌شناختی ارلیتو، در قسمت ششم مستند درباره این ویژگی می‌گوید: «افرادی از تمام جهات، شرق و غرب و شمال و جنوب، در کنار جمعیت اصلی دشت مرکزی گرد هم آمده بودند تا چنین ساختار سیاسی‌ای را به‌طور مشترک بنا کنند. این مجموعه از ویژگی‌های یک کلان‌شهر برخوردار بود که بر پایه همگرایی گروه‌های مختلف شکل گرفته بود.»
اما چرا مفهوم «جهان زیر آسمان» تنها در تمدن چین پدید آمد؟ دلیل آن است که این مفهوم ساخته‌وپرداخته ذهن و خیال محض نبود و بر واقعیتی تاریخی استوار بود.
هنری کیسینجر، در معرفی چین، می‌نویسد: «چین حتی پیش از امپراتور زرد نیز وجود داشت. در آگاهی تاریخی چینیان، چین کشوری از پیش موجود بود که تنها به بازسازی نیاز داشت، نه به تأسیس و ایجاد.» (هنری کیسینجر، «درباره چین»، مقدمه)
به بیان دیگر، برخلاف آنچه در شکل‌گیری اکثریت قریب‌به‌اتفاق کشورهای جهان رخ داده است، پیش از آنکه هر پادشاه بنیان‌گذار یا پدر ملت، حکومتی را در سرزمین چین تأسیس کند، این سرزمین هرگز «سرزمینی بی‌صاحب» نبود. از پیش، حوزه‌ای فرهنگی و کشاورزی با گستره‌ای تقریباً برابر با قلمرو «نُه استان» وجود داشت که از تداومی تاریخی برخوردار بود و در قالب یک کلیت چندقومیتی و چندفرهنگی به حیات خود ادامه می‌داد. این همان «جهان زیر آسمان» در معنای واقعی و عینی آن بود.
پژوهش‌های آرنولد توین‌بی نشان می‌دهد که در نخستین نسل تمدن‌های بشری، تنها شش تمدن اصیل و مستقل وجود داشته‌اند: مصر باستان، سومر باستان و مینوسی‌ها در شرق مدیترانه؛ تمدن‌های یوکاتان و آند در آمریکای مرکزی و جنوبی؛ و تمدن چین در شرق آسیا.
در مقایسه با پنج تمدن اصیل دیگر، تمدن چین تنها تمدنی است که از زمان پیدایش خود تاکنون، طی چندین هزار سال به حیات پیوسته‌اش ادامه داده و تا امروز باقی مانده است. مهم‌ترین دلیل این تداوم تاریخی، دقیقاً همان وجود «جهان زیر آسمان» است؛ جهانی که پیش از هر دولت وجود داشت و از قلمرو هر دولتی نیز گسترده‌تر بود.
پس از آنکه نخستین تمدن‌های اصیل بشری یکی پس از دیگری از میان رفتند، این تمدن چین بود که به‌عنوان تنها تمدن بازمانده، تداوم و پیشرفت فرایند بزرگ شکل‌گیری و گسترش جهان یکجانشینی در تاریخ تمدن بشر را تضمین کرد.
ادامه دارد
این مقاله به‌صورت اختصاصی در وب‌سایت گوانچا منتشر شده است. محتوای مقاله صرفاً بیانگر دیدگاه شخصی نویسنده است و لزوماً دیدگاه این رسانه را منعکس نمی‌کند. بازنشر مقاله بدون کسب مجوز ممنوع است و با متخلفان برخورد قانونی خواهد شد.