
بررسی مقاومت ایران؛ پیوند حافظهی تمدنی، مذهب و هژمونی ضدامپریالیستی در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل
میثم طاهری
در یک نگاه
پایداری جامعهی ایران در برابر تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل و محاصرهی اقتصادی واشنگتن، نه محصول توهمات باستانگرایانه است و نه نتیجهی نادیده گرفتن فساد ساختاری و شکافهای طبقاتی در تاریخ معاصر ایران؛ بلکه برآیند دیالکتیک پیچیدهای میان «زیربنای مادی بقا در یک فلات استراتژیک» و «روبنای تاریخی-ایدئولوژیک» است که در آن، حافظهی تمدنی دفاع از سرزمین با الگوی اعتراضی عاشورا و تشیع علوی در هم آمیخته و یک بلوک هژمونیک ضدامپریالیستی را در برابر سلطهی خارجی شکل داده است.
پرسشی که تحلیلگران سطحی و اتاقهای فکر واشنگتن و تلآویو را بارها به خطای محاسباتی کشانده، این است که چگونه ملتی که در طول تاریخ معاصر خود با استبدادهای متمرکز، اقتصاد رانتی، فساد اداری و فشارهای معیشتی دستبهگریبان بوده است، در لحظهی رویارویی با تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل یا محاصرهی فرسایندهی اقتصادی، به جای فروپاشی از درون یا همراهی با مهاجم خارجی، مقاومت میکند؟ پاسخهای ایدئالیستی که این پدیده را به «ذات تغییرناپذیر روح ایرانی» یا «اطاعت مطلق مذهبی» تقلیل میدهند، به همان اندازه از واقعیت به دورند که تحلیلهای مکانیکی که تصور میکنند هر نارضایتی اقتصادی در زیربنا، بهطور خودکار به همسویی تودهها با بمبافکنهای امپریالیسم در روبنا میانجامد.
برای فهم دقیق این واقعیت، میتوان از چارچوب ماتریالیسم تاریخی بهره گرفت؛ چارچوبی که مائو هوابینگ، رئیس دانشکدهی مارکسیسم دانشگاه نرمال چین مرکزی (ووهان)، در مقالهی «ابعاد چندگانهی صورتبندی تمدنی از منظر ماتریالیسم تاریخی» برای تبیین منطق عام تکامل تمدنها صورتبندی کرده است. مائو هوابینگ خود تصریح میکند که مارکس و انگلس اصطلاح «صورتبندی تمدنی» را مستقیماً طرح نکردهاند و مقالهی او نیز ناظر به مبانی نظری مارکسیسم و تجربهی تمدن چین است و سخنی از ایران، قنات یا گرامشی به میان نمیآورد. با این حال، اگر این چارچوب پنجگانه را بهعنوان ابزار تحلیل به تاریخ اجتماعی و طبقاتی ایران تعمیم دهیم و با آموزههای مارکس دربارهی جوامع شرقی، لنین و گرامشی ترکیب کنیم، میتوانیم مکانیسم واقعی مقاومت مردم ایران را بدون هیچگونه افسانهبافی روشن سازیم.
۱. صورتبندی تمدنی ایران از منظر ماتریالیسم تاریخی؛ پنج بُعد مادی یک تداوم تاریخی
نخستین گام برای پرهیز از افسانهبافی، پاسخ به این پرسش بنیادین است که آیا اساساً چیزی به نام «نگاه تمدنی» در ایران وجود دارد؟ از دیدگاه ماتریالیسم تاریخی، تمدن یک جوهر ماوراءالطبیعی نیست که از آسمان بر یک جغرافیا نازل شده باشد؛ بلکه رسوب تاریخی شیوههای تولید، مناسبات اجتماعی، نهادهای بقا و تجربههای زیستهی جمعی است که در طول قرنها انباشته شدهاند. مائو هوابینگ نشان میدهد که هر صورتبندی تمدنی از برهمکنش پنج بُعد زمانی، مکانی، صنعتی-تولیدی، عاملیت دولت-ملت و صورتبندی تاریخی شکل میگیرد. تعمیم این پنج بُعد به تاریخ ایران، ریشههای مادی نگاه تمدنی را عیان میکند:
بُعد زمانی و قانون توسعهی ناموزون و مرکب: تاریخ ایران نه یک خط مستقیم از شکوه باستانی است و نه یک ایستایی مطلق؛ بلکه مصداق بارز قانون توسعهی ناموزون و مرکب است. در جامعهی ایران، لایههای پیشاسرمایهداری، ساختارهای ایلی و روستایی، سرمایهداری دولتی رانتی و بخشهای مدرن صنعتی و دیجیتال در کنار هم انباشته شدهاند. پیوستگی زمانی تمدن ایرانی نه در تداوم سلسلههای پادشاهی، بلکه در تداوم شبکههای زیست جمعی، زبان فارسی بهمثابهی ابزار پیوند منطقهای و تجربهی مکرر بازسازی جامعه پس از ویرانیهای بزرگ (از هجوم مغول تا تهاجمهای استعماری سدهی نوزدهم) نهفته است.
بُعد مکانی، جغرافیای آبیاری و چهارراه ژئوپلیتیک: مارکس در مقالهی «حکومت بریتانیا در هند» (ژوئن ۱۸۵۳) و مکاتبات همان ماه خود با انگلس توضیح داد که اقلیم خشک و کمآب در جوامع شرقی، احداث و نگهداری شبکههای بزرگ آبیاری را به ضرورتی حیاتی و وظیفهای متمرکز تبدیل کرده بود؛ شرایطی که در فلات ایران در قالب شبکهی قناتها، تولید اشتراکی در واحههای پراکنده (نظام «بنه») و تنش دائمی میان یکجانشینان و ایلات، تمرکز قدرت سیاسی را ایجاب میکرد. اگرچه مفهوم «شیوهی تولید آسیایی» در تاریخنگاری رسمی دههی ۱۹۳۰ شوروی به سود الگوی پنجمرحلهای کنار گذاشته شد و بعدها نظریهپردازان ضدکمونیستی چون کارل ویتفوگل با دستکاری آن زیر عنوان «استبداد هیدرولیک» کوشیدند انقلابهای شرق را تخطئه کنند، اما نگاه ماتریالیستی با کنار زدن تحریف ویتفوگل نشان میدهد که جغرافیای مادی ایران چگونه هم دولت متمرکز را شکل داد و هم همکاری جمعی را شرط بقا ساخت. در دوران معاصر، جغرافیای نفت و قرار گرفتن ایران در گلوگاه انرژی جهان و کریدورهای اوراسیا، همین منطق مکانی را بازتولید کرده است: ایران همواره هدف نخست محاصره، کودتا و تهاجم قدرتهای امپریالیستی بوده و دفاع از این فضا برای ساکنان آن به معنای دفاع از امکان اولیهی زیست مادی است.
بُعد صنعتی-تولیدی، اقتصاد رانتی و شکاف طبقاتی: برخلاف چین که پس از انقلاب دهقانی-کارگری ۱۹۴۹ مالکیت فئودالی را از ریشه برانداخت و پایههای صنعتیسازی مستقل را بنا نهاد، نقطهی عطف ایران در سدهی بیستم کشف نفت (۱۹۰۸ میلادی / ۱۲۸۷ شمسی) و استیلای استعمار بریتانیا بر شریان حیاتی کشور بود. درآمد نفت به دولت پهلوی امکان داد که بدون اتکا به مالیات طبقات مولد، اصلاحات ارضی از بالا (انقلاب سفید ۱۳۴۱) را به شیوهای همسنگ مفهوم «راه پروسی» لنین اجرا کند. این جراحی اقتصادی، اشرافیت زمیندار را به بورژوازی کمپرادور و بوروکراتیک تبدیل کرد و میلیونها روستایی ریشهکن شده را به حاشیهی شهرها و کارخانههای بزرگ راند. پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نیز، اگرچه سرمایهداری وابسته به دربار و پایگاههای نظامی آمریکا برچیده شد، اما تداوم انحصار دولت بر رانت نفتی، آغاز سیاستهای تعدیل ساختاری پس از جنگ از سال ۱۳۶۸ (در قالب برنامهی اول توسعه)، خصوصیسازیهای رانتی اصل ۴۴ در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ و سپس فشار تحریمهای یکجانبهی آمریکا، به شکلگیری یک الیگارشی مالی-نهادی («اقتصاد خصولتی») در بالا و گسترش پرولتاریای بیثباتکار و فرودست شدن طبقهی متوسط حقوقبگیر در پایین انجامید.
بُعد عاملیت و دولت-ملت؛ اصالت فرهنگی در میدان نبرد طبقاتی: مائو هوابینگ تأکید میکند که هر تمدنی در بستر یک دولت-ملت مشخص رشد میکند و تقلید کورکورانه از الگوهای بیگانه به گسست فرهنگی و بینظمی نهادی میانجامد. با این حال، در تحلیل طبقاتی ایران باید افزود که «عاملیت فرهنگی» یک کل همگن نیست؛ همانگونه که لنین در ملاحظات انتقادی دربارهی مسئلهی ملی (۱۹۱۳) با طرح نظریهی «دو فرهنگ در هر فرهنگ ملی» نشان داد، فرهنگ ملی در جوامع طبقاتی میان فرهنگ طبقات استثمارگر و فرهنگ طبقات زحمتکش دوپاره است و عاملیت ملی ایران تنها بر دوش طبقات مولد و در تقابل با امپریالیسم خصلت رهاییبخش مییابد.
بُعد تاریخی و سیر صورتبندیهای اجتماعی: مائو هوابینگ در تبیین پنجمین بُعد تمدن، به پیشگفتار بر نقد اقتصاد سیاسی مارکس (۱۸۵۹) دربارهی توالی شیوههای تولید آسیایی، باستانی، فئودالی و بورژوایی مدرن و نیز تحلیل انگلس در منشأ خانواده، مالکیت خصوصی و دولت (۱۸۸۴) دربارهی سه شکل عمدهی بندگی در دوران تمدن (بردهداری، سرواژ و کار مزدی) استناد میکند تا نشان دهد هر تمدنی بر پایهی تحول مناسبات تولیدی حرکت میکند. تعمیم این بُعد به ایران نشان میدهد که تمدن ایرانی نه یک ذات ثابت، بلکه تاریخ گذار از صورتبندیهای خراجگذار و فئودالی-ایلی به سرمایهداری دولتی رانتی است؛ صورتبندی متناقضی که چون از گسست انقلابی در مناسبات مالکیت عبور نکرده، همزمان در درون با تضاد میان نیروهای مولد و روابط رانتی و در بیرون با محاصرهی امپریالیسم دستبهگریبان است.
۲. مرز طبقاتی میان ناسیونالیسم شوونیستی و میهندوستی ضدامپریالیستی
پذیرش واقعیت فساد تاریخی در ساختارهای قدرت، از استبداد قاجار و وابستگی پهلوی تا رانتخواری و ناکارآمدیهای بوروکراتیک دهههای اخیر، مرز حیاتی میان دو نوع گرایش به تاریخ و سرزمین ایران را در امتداد نظریهی «دو فرهنگ» لنین روشن میسازد:
ناسیونالیسم باستانگرا و کمپرادور: ریشههای باستانگرایی رمانتیک در ایران به لایههایی از روشنفکران عصر قاجار و مشروطه بازمیگردد که در واکنش به انحطاط استبدادی و تحقیر استعماری، به گذشتهی پیشااسلامی پناه بردند؛ اما در دوران پهلوی، دربار این گرایش را مصادره و استانداردسازی کرد و آن را به ایدئولوژی رسمی دولت برای لاپوشانی استثمار طبقاتی و توجیه استبداد وابسته بدل ساخت. در تاریخ معاصر ایران، باید میان ناسیونالیسم دموکراتیک و ضداستعماری (که در نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری محمد مصدق علیه استعمار بریتانیا تجلی یافت) و ناسیونالیسم کمپرادور پهلوی مرز قاطعی کشید. در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمان سیا و سرویس اطلاعاتی بریتانیا (امآی۶) با همدستی دربار پهلوی و افسران کودتاچی، دولت ملی مصدق را سرنگون کردند و استبداد وابسته به غرب را بازگرداندند. امروز نیز همان جریان سلطنتطلب و کمپرادور که در رسانههای وابسته به سرمایهی مالی غرب بازتولید میشود، با نقاب باستانگرایی آشکارا خواستار بمباران زیرساختهای ایران و تشدید محاصرهی اقتصادی علیه کارگران و زحمتکشان ایرانی است. این ایدئولوژی نه میهندوستی، بلکه پوشش فریبندهی خیانت طبقاتی است.
میهندوستی فرودستان و سنت مقاومت ضداستعماری: در سوی مقابل، برای طبقهی کارگر، معلمان، پرستاران، تهیدستان شهری و اقشار مولد ایران، میهندوستی ریشه در مبارزات مادی صد و بیست سال اخیر علیه سلطهی خارجی دارد؛ از انقلاب مشروطه و نهضت جنگل تا ملی شدن صنعت نفت، انقلاب ضدامپریالیستی بهمن ۱۳۵۷ و هشت سال دفاع در برابر تهاجم رژیم بعث عراق که از حمایت همهجانبهی مالی، تسلیحاتی و اطلاعاتی آمریکا و بلوک غرب برخوردار بود. تودههای فرودست ایران با تجربهی زیستهی خود دریافتهاند که دولت ملی، با همهی تضادهای درونی و کاستیهایش، تنها سپر جمعی در برابر تجزیهی سرزمینی، غارت منابع و تکرار سرنوشت خونین عراق، لیبی، سوریه و غزه است. در منطق طبقاتی، تضاد کارگر و مزدبگیر ایرانی با رانتخوار داخلی یک تضاد درونی است که باید در میدان مبارزهی اجتماعی داخل حل شود، اما تضاد با امپریالیسم آمریکا و ماشین جنگی اسرائیل یک تضاد آشتیناپذیر و وجودی است که هدفش نابودی اصل هستی مادی و تمدنی جامعه است.
۳. تشیع علوی و الگوی کربلا؛ دستور زبان فرهنگی مقاومت تودهها
پرسش بعدی این است که چرا نگاه تمدنی در ایران معاصر به جای آنکه در قالب ناسیونالیسم سکولار اروپایی محصور بماند، با واقعهی عاشورا و تشیع ایرانی گره خورده است؟ پاسخ این پرسش را نه در الهیات انتزاعی، بلکه در تاریخ اجتماعی ایران و کارکرد دوگانهی مذهب در مبارزهی طبقاتی باید جستوجو کرد.
نهادینه شدن تشیع در ایران از عصر صفویه به بعد، در آغاز یک پروژهی ژئوپلیتیک و دولتساز برای حفظ استقلال سرزمینی فلات ایران در برابر امپراتوری عثمانی بود. اما در بستر جامعهی ایران، تشیع نیز همانند فرهنگ ملی، به دو جریان طبقاتی تقسیم شد؛ دوگانهای که علی شریعتی آن را با صورتبندی «تشیع صفوی» در برابر «تشیع علوی» تبیین کرد. از یک سو «تشیع صفوی و درباری» قرار داشت که در خدمت اشرافیت زمیندار، بازار رانتی و توجیه سلسلهمراتب قدرت بود؛ و از سوی دیگر «تشیع علوی و اعتراضی» که حول محور واقعهی تاریخی کربلا (۶۱ هجری قمری / ۶۸۰ میلادی) سازمان یافت.
در حافظهی تاریخی تودههای ایرانی، قیام امام حسین (ع) در کربلا نه یک سوگواری منفعلانه، بلکه کهنالگوی مقاومت نامتقارن یک جمع اندک، در محاصره و حقطلب در برابر یک امپراتوری فاسد، مسلح و سلطهگر (دستگاه خلافت اموی) است. در طول قرنها، شبکههای مردمی مانند هیئتها، تکایا و آیینهای سوگواری محرم، خارج از انحصار دیوانسالاری رسمی، به نهادهای مدنی فرودستان تبدیل شدند و فرهنگ «هیهات منا الذلة» (تن ندادن به ذلت در برابر زورگویان) را به زبان مشترک و بدیهی تودههای مردم بدل کردند.
در شرایط کنونی، هنگامی که امپریالیسم آمریکا و رژیم آپارتاید اسرائیل با ترور فرماندهان و دانشمندان، بمباران مراکز حیاتی و اعمال تحریمهای فلجکننده به میدان میآیند، این تجاوز عریان برای آن بخش از اقشار سنتی جامعه دقیقاً در قالب همان کهنالگوی تاریخی کربلا رمزگشایی میشود. در اینجا، حافظهی تمدنی دفاع از کیان ایران و حافظهی مذهبی ایستادگی در برابر «استکبار» بر هم منطبق میشوند. ترکیب این دو عامل سبب میشود که مقاومت در برابر متجاوز خارجی، از سطح یک تصمیم صرفاً سیاسی یا دستوری فراتر رود و به یک تکلیف اخلاقی، وجودی و جمعی برای بخش قابل توجهی از ایرانیان تبدیل شود که حتی لایههای غیرمذهبی یا منتقد وضع موجود اقتصادی نیز در برابر دشمن خارجی زیر چتر آن قرار میگیرند.
۴. کنش متقابل روبنا و زیربنا و نقش واقعی هژمونی گرامشی در لحظهی بحران
چگونه میتوان این پایداری را بدون لغزش به جبرگرایی خام اقتصادی توضیح داد؟ فردریش انگلس در نامهی مشهور خود به یوزف بلوخ (سپتامبر ۱۸۹۰) تصریح کرد که در ماتریالیسم تاریخی، عامل اقتصادی تنها «در آخرین تحلیل» تعیینکننده است و میان زیربنای اقتصادی و عناصر روبنایی — از جمله اشکال سیاسی، سنتهای تاریخی و ایدئولوژیهای مذهبی — یک کنش متقابل برقرار است؛ مفهومی که انگلس یک ماه بعد در نامهی خود به کنراد اشمیت (اکتبر ۱۸۹۰) و سپس لویی آلتوسر در چارچوب استقلال نسبی روبنا بسط دادند. نادیده گرفتن این اصل، همان مارکسیسم مکانیکی است که از درک پویایی جوامع شرقی ناتوان میماند.
آنتونیو گرامشی، متفکر انقلابی ایتالیایی، در دفترهای زندان با صورتبندی مفاهیم «هژمونی»، «فهم متعارف» و «بحران ارگانیک»، ابزار دقیقی برای کالبدشکافی این وضعیت به دست میدهد. از دیدگاه گرامشی، قدرت طبقاتی و ملی تنها بر «اجبار عریان» استوار نیست، بلکه به شبکهای از ارزشها، باورها و نهادهای جامعه مدنی متکی است که رضایت اخلاقی و فکری تودهها را شکل میدهند. در ایران امروز، اگرچه فشار تحریمها، تورم مزمن و انباشت رانتجویانهی ثروت در بخش خصولتی، پیوندهای اقتصادی بخشی از جامعه با ساختار اجرایی را دچار فرسایش کرده و نشانههایی از یک «بحران ارگانیک» در حوزهی معیشت پدید آورده است، اما در لایهی عمیقتر جامعه مدنی، یک هژمونی ضدامپریالیستی و تمدنی-شیعی همچنان دست بالا را دارد.
این هژمونی به سه دلیل مادی عمل میکند، نه بر پایهی تبلیغات انتزاعی:
نخست، رسوب تاریخی «فهم متعارف» ضداستعماری: به تعبیر گرامشی، «فهم متعارف» تودهها مجموعهای از تجربههای انباشتهی تاریخی است. حافظهی جمعی ایرانیان از غارت نفت توسط بریتانیا، کودتای ۱۳۳۲ آمریکا و بریتانیا، حمایت غرب از جنگافروزی صدام و کارنامهی خونبار واشنگتن و تلآویو در منطقه، به تودهها آموخته است که هرگونه مداخلهی خارجی با شعار «آزادی» یا «نجات»، در عمل به معنای ویرانی زیرساختها و بردگی استعماری است. بنابراین، پروژهی جنگ روانی امپریالیسم برای تبدیل نارضایتیهای معیشتی مردم به ستون پنجم دشمن خارجی، به دیوار سخت این فهم متعارف تاریخی برخورد میکند.
دوم، پیوند مادی و نمادین محور مقاومت با امنیت پیرامونی: دفاع از جبههی مقاومت در منطقه (لبنان، فلسطین، عراق و یمن) برای جامعهی ایران تنها یک آرمان ایدئولوژیک نیست، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای دور نگه داشتن جنگ از مرزهای سرزمینی ایران است. تجربهی تهاجمهای مستقیم اسرائیل و آمریکا به خاک ایران و کشورهای همسایه نشان داد که سیاست دفاع پیشدستانه در پیرامون مستقیماً در خدمت حفظ امنیت جان و مال شهروندان در داخل بوده است.
سوم، شکست هژمونیک آلترناتیوهای وابسته: در نظریهی گرامشی، یک بلوک تاریخی زمانی فرو میریزد که یک بدیل هژمونیک برتر و رهاییبخش در برابر آن قد علم کند. جریانهای لیبرال، سلطنتطلب و تجزیهطلب مورد حمایت آمریکا و اسرائیل، به دلیل وابستگی آشکار به سرمایه و سرویسهای اطلاعاتی قدرتهای متجاوز و دفاع از تحریم و جنگ علیه ملت خود، فاقد کوچکترین اعتبار اخلاقی و طبقاتی در میان فرودستان ایران هستند. تودههای زحمتکش ایران بهحکم تجربهی طبقاتی خود درمییابند که جایگزینی نظم موجود با پروژههای دستساز واشنگتن، نه به عدالت اقتصادی و پایان فساد، بلکه به غارت کامل منابع ملی توسط شرکتهای چندملیتی و فروپاشی مدنیت ایران خواهد انجامید. این موضع، به معنای چشمپوشی از نقدهای درونی یا تأیید بیقیدوشرط ساختار حاکم نیست؛ بلکه انتخابی آگاهانه برای دفاع از بقای ایران، همگام با نیروهایی است که از خانه و سرزمین تاریخی خود در برابر بی طرفهای منزه طلب، وطنفروشان و همدستان مداخلهی امپریالیستی دفاع میکنند.
۵. تضاد اصلی و چشمانداز جنوب جهانی
تحلیل ماتریالیستی و واقعبینانهی ایران امروز نشان میدهد که جامعهی ایران در نقطهی تلاقی دو مبارزهی همزمان قرار دارد: از یک سو، مبارزهی درونی طبقات مولد، کارگران و مزدبگیران علیه ساختارهای رانتی، فساد بوروکراتیک و سیاستهای نئولیبرالی تعدیل ساختاری؛ و از سوی دیگر، نبرد وجودی کل ملت در برابر تجاوز نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل و محاصرهی اقتصادی بلوک غرب.
در این معادلهی عینی، تضاد اصلی که سرنوشت حیات مادی و تمدنی جامعه را تعیین میکند، تضاد میان استقلال، تمامیت ارضی و حق توسعهی ایران با نظام سلطهی امپریالیستی است. پیوند عمیق میان حافظهی تمدنی چندهزارساله، تجربهی تاریخی مبارزات ضداستعماری معاصر و فرهنگ مقاومت عاشورایی در تشیع علوی، یک سد دفاعی نیرومند ایجاد کرده که ماشین جنگی غرب را از دستیابی به اهدافش ناکام گذاشته است. برای جنبشهای رهاییبخش در سراسر جنوب جهانی، تجربهی ایران این درس بنیادین را به همراه دارد که پایداری در برابر امپریالیسم نیازمند پیوند زدن دفاع از حاکمیت ملی با عدالت اجتماعی در درون است؛ زیرا هر اندازه سهم طبقات مولد و کارگران از ثروت ملی و تصمیمگیری اقتصادی افزایش یابد و اقتصاد رانتی مهار شود، این دژ تمدنی و ضدامپریالیستی در برابر طوفانهای جهانی استوارتر و شکستناپذیرتر خواهد شد.
منابع و مآخذ
۱. مائو هوابینگ، «ابعاد چندگانهی صورتبندی تمدنی از منظر ماتریالیسم تاریخی»، روزنامهی گوانگمینگ دیلی، ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ص ۱۴ (بازنشر در پایگاه sinoss.net و thepaper.cn).
۲. کارل مارکس، پیشگفتار بر نقد اقتصاد سیاسی (۱۸۵۹)، در مجموعه آثار مارکس و انگلس (MECW)، جلد ۲۹؛ و مقالهی «حکومت بریتانیا در هند» (نیویورک دیلی تریبیون، ۲۵ ژوئن ۱۸۵۳) و مکاتبات مارکس و انگلس (ژوئن ۱۸۵۳)، در مجموعه آثار مارکس و انگلس (MECW)، جلدهای ۱۲ و ۳۹.
۳. فردریش انگلس، منشأ خانواده، مالکیت خصوصی و دولت (۱۸۸۴)، فصل نهم («بربریت و تمدن»)؛ نامهی انگلس به یوزف بلوخ (۲۱–۲۲ سپتامبر ۱۸۹۰) و نامهی انگلس به کنراد اشمیت (۲۷ اکتبر ۱۸۹۰)، در مجموعه آثار مارکس و انگلس (MECW)، جلد ۴۹.
۴. ولادیمیر ایلیچ لنین، برنامهی ارضی سوسیالدموکراسی در نخستین انقلاب روسیه ۱۹۰۵–۱۹۰۷ (۱۹۰۷)، فصل اول، بخش ۵ («دو راه تکامل بورژوایی ارضی»)، در مجموعه آثار لنین، جلد ۱۳؛ و ملاحظات انتقادی دربارهی مسئلهی ملی (اکتبر–دسامبر ۱۹۱۳)، بخش ۲ («فرهنگ ملی»)، در مجموعه آثار لنین، جلد ۲۰.
۵. آنتونیو گرامشی، دفترهای زندان، دفتر ۴، بند ۳۸ (رابطهی زیربنا و روبنا و بحران ارگانیک)؛ دفتر ۱۲، بند ۱ (هژمونی و جامعه مدنی)؛ و دفتر ۱۱، بند ۱۲ (فهم متعارف).
۶. لویی آلتوسر، در دفاع از مارکس (۱۹۶۵)، مقالهی «تضاد و فرامعینشدگی»؛ و علی شریعتی، تشیع علوی و تشیع صفوی (مجموعه آثار ۹).
۷. اسناد و قوانین تاریخ معاصر ایران: قانون ملی شدن صنعت نفت (۲۹ اسفند ۱۳۲۹)، قانون اصلاحات ارضی (۱۹ دی ۱۳۴۱)، لایحهی قانونی حفاظت و توسعهی صنایع ایران (تیر ۱۳۵۸)، قانون برنامهی اول توسعهی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (بهمن ۱۳۶۸) و ابلاغیهی سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی (۱۳۸۴–۱۳۸۵).
