کوچ‌زیستان جهان را فتح می‌کنند و یکجانشینان از تمدن پاسداری؟ – زی‌سی – بخش سوم

در

,

کوچ‌زیستان جهان را فتح می‌کنند و یکجانشینان از تمدن پاسداری؟

نویسنده: زی‌سی (子思)

ترجمه مجله جنوب جهانی

بخش اول

بخش دوم

در یک نگاه

این بخش از مقاله به بررسی تقابل تاریخی میان جوامع کوچ‌زیست و یکجانشین می‌پردازد و می‌کوشد توضیح دهد چرا در بخش بزرگی از تاریخ، دولت‌ها و اقوام کوچ‌رو توانسته‌اند تمدن‌های یکجانشین را فتح کنند، اما خود کمتر به ساختن تمدن‌هایی پایدار و مستمر دست یافته‌اند. نویسنده با استناد به پژوهش‌های دی‌ان‌ای باستانی، تاریخ اروپا، خاورمیانه و چین و همچنین آرای ابن‌خلدون، استدلال می‌کند که جوامع کوچ‌زیست به‌واسطه تحرک جغرافیایی، سازمان نظامی و امکان تأمین منابع از طریق غارت و تصرف، از برتری نظامی برخوردار بودند؛ درحالی‌که جوامع یکجانشین بر اقتصاد، تولید، نظم و نهادهای اجتماعی تکیه داشتند. مقاله سپس این تقابل را به دو الگوی فکری و اخلاقی متفاوت تعمیم می‌دهد: «نظم‌گرایی» جوامع یکجانشین و «جنبش‌گرایی» جوامع کوچ‌زیست. نویسنده نشان می‌دهد که تفاوت در ساختار معیشت و سازمان اجتماعی، نه‌تنها شیوه جنگ و حکمرانی، بلکه برداشت از اخلاق، خانواده، روابط نسلی، جایگاه زنان، فرهنگ و هنر را نیز شکل می‌داد. از این منظر، بسیاری از رفتارهایی که یک جامعه غیراخلاقی می‌شمارد، در جامعه‌ای با ساختار معیشتی متفاوت می‌تواند کارکردی ضروری و سازگار با بقای جمعی داشته باشد.


مستند هشت‌قسمتی تاریخی و فرهنگی «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»، تولید مرکز ساخت مستندهای تاریخی و فرهنگی سازمان مرکزی رادیو و تلویزیون چین، از شبکه مستند تلویزیون مرکزی چین پخش شده است. این مجموعه در امتداد خط جغرافیایی عرض ۳۰ درجه شمالی، که رازهای بی‌شماری را در دل خود نهفته دارد، به بازدید میدانی از بیش از صد محوطه باستان‌شناختی و بقایای فرهنگی می‌پردازد. مستند در قالب هشت موضوع، با عناوین «آغاز کشاورزی»، «نیروی نوشتار»، «نگاه هنر»، «پلکان فناوری»، «جاذبه مبادله»، «رشد شهرها»، «انتخاب قدرت‌های بزرگ» و «آزمون طبیعت»، داستان جوانه‌زدن، رشد و تداوم تمدن‌های اولیه بشری را در این کمربند مساعد برای زندگی روایت می‌کند.

اهمیت کم‌نظیر این مستند در آن است که برای نخستین بار، گروهی از پژوهشگران چینی کوشیده‌اند تاریخ پیدایش تمدن‌های اولیه بشری را از منظر نگرش و شیوه فهم تمدن چین، از نو تفسیر کنند. این دستاورد به‌مراتب مهم‌تر از زیبایی تصاویر و کیفیت تولید مجموعه است.

متن گفتار راوی و گفت‌وگوهای شخصیت‌های حاضر در مستند از محتوای علمی و دانشی غنی و سطح پژوهشی بالایی برخوردار است؛ اما محدودیت‌های قالب پخش تلویزیونی موجب شده است که حتی مطالب مهم نیز تنها به‌اختصار مطرح شوند و فرصتی برای بحث و بررسی عمیق‌تر آن‌ها باقی نماند. انگیزه نگارش این مقاله مفصل درباره محتوای مستند نیز دقیقاً همین است: فراهم‌آوردن فرصتی برای یک بحث علمی پس از تماشای آن. مقاله در مجموع حدود ۱۲ هزار واژه است و در چهار بخش منتشر خواهد شد.

بخش نخست: تأملاتی پس از تماشای مستند «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»

بخش دوم: تأملاتی پس از تماشای مستند «عرض جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی»

نویسنده: زی‌سی، نویسنده ستون وب‌سایت گوانچا

بخش سوم

۵. ویژگی‌های مشترک تمدن‌های کوچ‌زیست

تمدن چین، به‌عنوان تمدنی یکجانشین، حدود پنج‌هزار سال پیش وارد مرحله شکل‌گیری الگوی «وحدت در عین کثرت» شد. از آن زمان به بعد، به‌واسطه برخورداری از گستره‌ای سرزمینی که از همان آغاز شکل گرفته بود و مفهوم «جهان زیر آسمان» بر آن استوار بود، تداوم تاریخی این تمدن هرگز قطع نشد و تا امروز ادامه یافته است.

اما مسئله این است: اگر تمدن‌های اصیل در دیگر نقاط جهان، برخی حتی زودتر از تمدن چین پدید آمده بودند و بعضی نیز از وسعت و دوره تداوم تاریخی قابل‌توجهی برخوردار بودند، چرا هیچ‌یک نتوانستند به حیات خود ادامه دهند؟ پاسخ را باید در همان «خط قطری» تمدن جست‌وجو کرد. در جهان باستانی که نمودار مورد بحث ما بازنمایی می‌کند، قدرت تهاجمی جهان کوچ‌زیستی در مقایسه با جهان یکجانشینی بیش از اندازه نیرومند بود و حملات به شهرها و استحکامات جوامع یکجانشین با چنان فراوانی‌ای صورت می‌گرفت که تمدن‌های یکجانشین، اگر از ابعاد و قدرتی معمولی برخوردار بودند، به‌هیچ‌وجه توان مقاومت در برابر آن‌ها را نداشتند.

بر اساس تصویری که پژوهش‌های اخیر دی‌ان‌ای باستانی از گذشته بازسازی کرده‌اند، حدود پنج‌هزار سال پیش، در غرب قاره اوراسیا و در منطقه اروپا، فرهنگ کوچ‌زیست یامنا به‌یک‌باره ظهور کرد. چنان‌که دیوید رایک در کتاب «داستان خاستگاه انسان» می‌نویسد: «از مجارستان در اروپا تا دامنه‌های کوه‌های آلتای در مرکز آسیا، مردمان یامنا در پهنه وسیع سرزمین‌ها به تاخت‌وتاز پرداختند و ویژگی‌های فرهنگی بومی موجود در بیشتر مناطق را از میان بردند.» (دیوید رایک، «داستان خاستگاه انسان»، بخش دوم: «مسیر تکامل انسان»)

هم‌زمان با این تهاجم گسترده و به‌شدت خشونت‌بار از شرق به غرب، جمعیت بومی اروپا تقریباً به‌طور کامل جایگزین شد و زبان‌های هندواروپایی نیز در پی آن گسترش یافتند.

جوامع یکجانشین در نقاط مختلف جهان، برای مدتی طولانی با سرنوشتی کمابیش مشابه روبه‌رو بودند. «اقوام دریا» که نامشان بارها در کتیبه‌های معابد مصر دیده می‌شود، در حدود قرن دوازدهم پیش از میلاد، همانند مردمان یامنا در قاره اروپا، در جریان تهاجمی گسترده و به‌شدت خشونت‌بار از دریا به خشکی، به حیات تمدن عصر مفرغ در سراسر جهان مدیترانه پایان دادند.

قسمت هفتم مستند، با عنوان «انتخاب قدرت‌های بزرگ»، زنجیره‌ای از رویدادهای تاریخی را روایت می‌کند که در امتداد همان «خط قطری» رخ داده‌اند:

سارگون، رهبر یک قبیله کوچ‌زیست شمالی، با شمشیر و نیروی نظامی، دولت‌شهرهای سومری را به تصرف خود درآورد.

امپراتوری اکد، هنگامی که خشکسالی و بلای طبیعی شکافی در ساختار آن ایجاد کرد، با هجوم گوتی‌ها روبه‌رو شد؛ همان‌گونه که در مستند آمده است: «گوتی‌ها از کوهستان‌های شمال شرقی، از این فرصت استفاده کردند و به سرزمین وارد شدند.»

امپراتوری آشور «فاقد موانع طبیعی دفاعی بود و در عین حال در میان نیروهای قدرت چهار سوی خود گرفتار شده بود».

در پشت جاده‌های شاهی و هیئت‌های اعزامی امپراتوری هخامنشی نیز، همچنان همان فاتحانی قرار داشتند که خاستگاهشان قبایل کوچ‌زیست فلات ایران بود.

در واقع، بخش بزرگی از تاریخ اولیه بین‌النهرین چیزی جز تاریخ فتح و اشغال مکرر این سرزمین به دست مادها، پارس‌ها، اعراب کوچ‌رو، ترک‌ها و مغول‌ها نیست.

در حقیقت، اگر تمدن چین وجود نداشت، عنوان فرعی این مستند می‌توانست چنین باشد: «سنگ‌نوشته یادبود تمدن‌های باستانی که از میان رفتند».

ابن‌خلدون، اندیشمند عرب قرن چهاردهم، در جمع‌بندی پژوهش‌های خود می‌نویسد: جوامع کوچ‌زیست، گروه‌های اجتماعی طبیعی و مقدم بر جوامع یکجانشین هستند؛ کوچ‌زیستان از شهرنشینان شجاع‌ترند؛ جوامع کوچ‌زیست توان بیشتری برای تسلط بر جوامع یکجانشین دارند؛ و سرزمین‌هایی که به تصرف کوچ‌زیستان درمی‌آیند، «تمدن نیز در آن‌ها دچار ویرانی می‌شود». (ابن‌خلدون، «مقدمه»)

در روایت تاریخی چینیان، هنگامی که جوامع کوچ‌زیست نیز سرانجام به مرحله تشکیل دولت رسیدند، تمام دولت‌ها به دو دسته تقسیم شدند: «دولت‌های یکجانشین» و «دولت‌های کوچ‌رو».

ژانگ چیان، فرستاده سلسله هان، پس از بازگشت از مأموریت خود در گزارشی نوشت: «آم‌تسای در شمال غربی کانگ‌جو، در فاصله حدود دوهزار لی قرار دارد؛ دولتی کوچ‌رو است و آداب و رسوم آن تا حد زیادی با کانگ‌جو یکسان است.» (کتاب «شی‌جی»، بخش «زندگی‌نامه دایوان»)

مورخان سلسله هان، درباره قوم شیونگ‌نو در شمال چین، چنین تعریفی ارائه کرده‌اند: «در شیوه زندگی آنان، هنگامی که شرایط مساعد باشد، همراه با دام‌های خود حرکت می‌کنند و از طریق شکار حیوانات روزگار می‌گذرانند؛ اما هنگامی که شرایط دشوار شود، همه به جنگاوری و حمله و تجاوز روی می‌آورند. این خصلت طبیعی آنان است.» («شی‌جی»، بخش «زندگی‌نامه شیونگ‌نو»)

این دقیقاً همان دلیلی است که چینیان برای توصیف جهان کوچ‌زیستی، به‌طور کلی و بدون توجه به تنوع گسترده آن، تنها از واژه «دامداری کوچ‌رو» استفاده می‌کردند. زیرا در آن زمان هنوز با دولت‌های دریایی کوچ‌رو و اقوامی که به غارت دریایی، راهزنی و تصرف سرزمین‌ها از طریق جابه‌جایی مداوم اشتغال داشتند، آشنایی پیدا نکرده بودند.

دولت‌های کوچ‌رو در جنگ با دولت‌های یکجانشین، تقریباً همیشه طرف پیروز میدان بودند. در نظام تقسیم کار و سازمان اجتماعی دولت‌های کوچ‌رو، تولید و جنگ دو فعالیت جدا از یکدیگر نبودند، بلکه درهم‌تنیده بودند. تا زمانی که می‌توانستند از طریق فتح و غارت، دام، غله، پارچه، زنان و اشیای گران‌بهای دولت‌های یکجانشین را به دست آورند، دیگر نیازی نداشتند خود را برای تولید این منابع به زحمت بیندازند.

تمام ساختار دولت کوچ‌رو بر حرکت و جابه‌جایی استوار بود: هنگام پیشروی می‌توانست حمله کند و هنگام عقب‌نشینی می‌توانست بگریزد. کافی بود به حرکت درآید و پیوسته به سرزمین‌های جدید یورش ببرد و دشمنان تازه‌ای را به فرمان خود درآورد؛ سرانجام چنین حرکتی دستاورد و منافعی برای آن به همراه می‌آورد.

از همین رو، نیروی رقابتی اصلی دولت‌های کوچ‌رو بر قدرت نظامی استوار بود؛ درست همان‌گونه که نیروی رقابتی اصلی دولت‌های یکجانشین بر اقتصاد تکیه داشت.

قسمت هشتم مستند، نمونه‌ای بی‌رحمانه از این واقعیت را به نمایش می‌گذارد: شهر اوروک نه به دست سپاه دشمن، بلکه در اثر تغییر مسیر رودخانه نابود شد. هنگامی که بحران محیط زیستی تمام جمعیت یک منطقه را ناگزیر به مهاجرت می‌کند، همین جمعیت مهاجر ممکن است در زمانی کوتاه به موج تازه‌ای از نیروهای عظیم کوچ‌رو تبدیل شود و به شهرها و استحکامات یکجانشین در مناطق دیگر یورش ببرد.

در دو سوی «خط قطری» تمدن، فاصله میان دو جهان گاه چیزی بیش از یک مهاجرت نیست.

۶. دو مکتب فکری و دو نظام اخلاقی

دولت‌های کوچ‌رو، پس از فتح و اشغال دولت‌های یکجانشین، به حیات بیشتر تمدن‌های کوچک و محدود یکجانشین پایان دادند. اما این پرسش مطرح می‌شود: چرا اقوام کوچ‌زیست که در جایگاه فاتح قرار گرفته بودند، از جوامع یکجانشین درس نگرفتند، نظام آیینی و نظم اجتماعی آن‌ها را نپذیرفتند و نخواستند خود نیز متمدن‌تر شوند و جهانی صلح‌آمیزتر بسازند؟

برای پاسخ به این پرسش، نخست باید روشن کنیم که نظام آیینی و نظم اجتماعی اساساً چه معنایی دارند.

نخستین کسی که در جهان این مسئله را به‌روشنی توضیح داد، شون‌تسه، فیلسوف چینی دوره بهار و پاییز بود. منطق استدلال او چنین است: همه انسان‌ها خواسته‌ها و نیازهایی دارند؛ «اگر در پی برآوردن خواسته‌ها هیچ اندازه و مرزی وجود نداشته باشد، ناگزیر کشمکش و نزاع پدید خواهد آمد.»

در این مرحله، همه انسان‌ها یکسان‌اند و نوع جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، تفاوتی ایجاد نمی‌کند. اما تفاوت از مرحله بعد آغاز می‌شود: در جامعه یکجانشین، فضای زیست و منابع موجود محدود و ثابت است؛ بنابراین، «نزاع به آشفتگی می‌انجامد و آشفتگی نیز به تنگدستی و نابودی». چنین وضعیتی به معنای خودویرانگری است. ازاین‌رو، پادشاهان خردمند باستانی نظام آیینی را بنیان نهادند تا «خواسته‌های انسان‌ها را پرورش دهند و نیازهای آنان را برآورده سازند» و از طریق آموزش آیینی، رقابت و کشمکش را در درون جامعه مهار کنند. («شون‌تسه»، فصل «درباره آیین»)

اما آیا می‌توان منطق شون‌تسه را درباره جوامع کوچ‌زیست نیز به کار گرفت؟ آشکارا نمی‌توان چنین کرد. زیرا فضای زیست در جوامع کوچ‌زیست ثابت و محدود نیست و منابع مورد نیاز برای ادامه حیات را می‌توان از جوامع بیرونی، از طریق فتح، سرقت، باج‌گیری و اخذ خراج به دست آورد. بنابراین، نزاع و کشمکش لزوماً موجب آشفتگی درونی و نابودی خود این جوامع نمی‌شود؛ بلکه چه‌بسا آشفتگی را به جامعه دیگری منتقل کند و حتی منافعی نیز برای آن‌ها به همراه داشته باشد.

نزاع‌نکردن و ثبات، همان نظم است و پادشاهان خردمند باستانی با تدوین نظام آیینی، این نظم را به‌صورت آگاهانه و ارادی برقرار کردند. در مقابل، نزاع به معنای حرکت و پویایی است؛ رقابت و حتی جنگ، همگی اشکالی از حرکت‌اند و لشکرکشی‌های دوردست به رهبری پادشاهان نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرند.

این همان دلیلی است که «خط قطری» تمدن در سراسر تاریخ ده‌هزارساله بشر امتداد یافته است. تمدن‌های یکجانشین از همان آغاز پیدایش خود در مسیر «ثبات» و «استقرار» حرکت کرده‌اند. هرگاه نظم آن‌ها برهم خورده است، بار دیگر به سوی برقراری نظم بازگشته‌اند؛ دوره‌های نظم و آشفتگی را پشت سر گذاشته و با وجود فراز و نشیب‌ها به پیشرفت ادامه داده‌اند.

در مقابل، تمدن‌های کوچ‌زیست همواره در مسیر «رقابت و کشمکش» حرکت کرده‌اند؛ هم در درون خود با یکدیگر رقابت داشته‌اند و هم در برابر جوامع بیرونی. آن‌ها در جریان این رقابت و ستیز به توسعه و پیشرفت دست یافته‌اند.

می‌توان الگوی نخست را «نظم‌گرایی» و الگوی دوم را «جنبش‌گرایی» نامید. هر دو نیز از واقعیت‌های بنیادین جهان انسانی سرچشمه می‌گیرند.

مسائل اخلاقی مربوط به رابطه فرد و گروه نیز از همین قاعده پیروی می‌کنند.

احترام به سالمندان و مراقبت از کودکان، بخش مهمی از نظام آیینی در تمدن‌های یکجانشین است. اقوام کشاورز دشت مرکزی چین، این اصل را که «سالمندان خود را گرامی بدار و حرمت سالمندان دیگران را نیز نگاه دار؛ از کودکان خود مراقبت کن و به کودکان دیگران نیز توجه داشته باش»، به‌عنوان یکی از معیارهای رفتاری خود پذیرفته بودند.

از منظر فردی، رعایت این اصل به معنای عمل به فضیلت انسانی و پیروی از نظام آیینی بود؛ اما از منظر اجتماعی، دلیل دیگری نیز داشت: این نوع اخلاق جمعی به تداوم نسل و افزایش جمعیت در جوامع یکجانشین کمک می‌کرد.

در مقابل، اقوام سوارکار استپ‌ها، جوانان و نیرومندان را ارج می‌نهادند و سالمندان و کودکان را کم‌اهمیت می‌شمردند. مردمان دشت مرکزی این رفتار را غیراخلاقی می‌دانستند و آن‌ها را به «ندانستن آیین و فضیلت» متهم می‌کردند. اما در جامعه خود این اقوام، چنین نگرشی در واقع نوعی اخلاق جمعی بود که به حفظ تحرک و توان جابه‌جایی کل جامعه کوچ‌زیست کمک می‌کرد.

برای نمونه‌ای دیگر، در جوامع کشاورز دشت مرکزی چین، جدایی و تمایز میان زن و مرد و پرهیز از نگاه و رفتار نامناسب، از اصول مهم اخلاقی به شمار می‌رفت. در کتاب «آیین‌نامه مناسک» و فصل «آیین‌های فرعی»، احکامی از این دست آمده است: «مردان و زنان نباید در کنار یکدیگر بنشینند»؛ «برادرشوهر و زن‌برادر نباید با یکدیگر ارتباط و گفت‌وگوی مستقیم داشته باشند»؛ و «زن و مرد نباید بدون وجود واسطه رسمی ازدواج، از نام و مشخصات یکدیگر آگاه شوند».

این مجموعه مقررات و تشریفات ظاهراً پیچیده، در بنیاد خود از آن رو شکل گرفته بود که به حفظ ثبات جوامع یکجانشین کمک می‌کرد.

در مقابل، اقوام سوارکار استپ‌ها حتی برای مدتی طولانی سنت‌هایی مانند ازدواج با نامادری و ازدواج مجدد با بیوه برادر را حفظ کرده بودند. مردمان دشت مرکزی این رفتارها را نیز غیراخلاقی می‌دانستند و آن‌ها را به «ندانستن آیین و فضیلت» متهم می‌کردند؛ حال آنکه این شیوه‌ها نیز در ساختار اجتماعی آن جوامع، کارکردی مشابه داشتند و به حفظ و افزایش جمعیت جوامع کوچ‌زیست کمک می‌کردند.

در سایر زمینه‌ها نیز، مانند تفاوت میان ارج‌نهادن به فرهنگ و دانش از یک‌سو و ستایش قدرت نظامی از سوی دیگر، یا تفاوت میان ترجیح مهرورزی و تأکید بر وفاداری و جوانمردی، با نظام‌های اخلاقی متضادی روبه‌رو هستیم که هر یک در بستر اجتماعی خاص خود شکل گرفته‌اند.

تفاوت میان مکتب‌های فکری و نظام‌های اخلاقی، ناگزیر بر فرهنگ نیز تأثیر می‌گذارد.

در قسمت سوم مستند، گفت‌وگوی جالبی درباره مقایسه «رقص دوره جو» و «رقص دوره هان» وجود دارد. وانگ نینگ‌نینگ، پژوهشگر مؤسسه پژوهش‌های رقص آکادمی هنر چین، در توضیح این تفاوت می‌گوید: «به نظر من، آثار دوره جو تا اندازه‌ای خشک و قالبی هستند؛ همه‌چیز در چارچوبی دقیق و منظم قرار دارد. حرکات باید کاملاً مطابق با آیین‌ها و قواعد باشند؛ سنگین، متعادل، میانه‌رو و به‌دور از افراط. شادی نباید به بی‌بندوباری بینجامد و اندوه نیز نباید به رنجی افراطی تبدیل شود؛ یعنی حتی هنگام ابراز شادی و سرور نیز نباید از حد اعتدال فراتر رفت.»

اما در دوره هان، «به‌دلیل شرایط و پیشینه جنگی آن دوران، سراسر جامعه حالتی پرجنب‌وجوش، بی‌قرار و تهاجمی پیدا کرده بود. … اگر به موسیقی و رقص آن دوره نگاه کنیم، همین ویژگی‌ها را در سرعت و حرکات آن‌ها نیز می‌بینیم: تند، پرهیجان و پرتحرک؛ این‌ها ویژگی‌های اصلی آن هستند.»

تفاوت میان نظم‌گرایی و جنبش‌گرایی، حتی در درون یک تمدن واحد نیز در همه‌جا و در تمام دوره‌ها به شکل‌های گوناگون خود را نشان می‌دهد.

ادامه دارد


این مقاله به‌صورت اختصاصی در وب‌سایت گوانچا منتشر شده است. محتوای مقاله صرفاً بیانگر دیدگاه شخصی نویسنده است و لزوماً دیدگاه این رسانه را منعکس نمی‌کند. بازنشر مقاله بدون کسب مجوز ممنوع است و با متخلفان برخورد قانونی خواهد شد.